Κρίταμο

Crithmum maritimum L.

Αpiaceae (Umbelliferae)

Κύθηρα, Ανατολικές ακτές. Φθινόπωρο 2010.
Φωτογραφίες Σ. Φατσέα

Πολυετές φυτό που φυτρώνει σε παραθαλάσσια βραχώδη ή αμμώδη εδάφη. Εχει έντονο άρωμα και αλμυρή γεύση. Τα μικρά άνθη βγαίνουν το καλοκαίρι και σχηματίζουν σκιάδιο ανοικτοκίτρινο. Ο κάρπος του, μακρουλός, λείος και βαθιά αυλακωτός έχει χρώμα κιτρινωπό ή κοκκινωπό.Οι αρχαίοι Έλληνες το ονόμασαν κρίθμον από την ομοιότητα που είχε με το σπόρο του κριθαριού.

 Το χρησιμοποιούσαν όπως και σήμερα ωμό, βρασμένο σαν σαλάτα ή διατηρημένο σε ξύδι ή σε άλμη. "....λαχανεύεται εφθόντε και ωμόν εσθιόμενον,και ταριχεύεται εν άλμη..” Διοσκουρίδης

Οι παλιοί ναυτικοί το είχαν μαζί τους για να καταπολεμούν το σκορβούτο αφού η περιεκτικότητά του σε βιταμίνη C είναι μεγάλη. Περιέχει ακόμα αιθέριο έλαιο, μεταλλλικά άλατα,ιώδιο κ.α. Είναι εξαιρετικό ορεκτικό, τονωτικό και καθαρτικό. Σήμερα εκτός απο την διατροφική του αξία αναγνωρίζεται και  χρησιμοποιείται ευρύτατα στη βιομηχανία καλλυντικών.  Στην Αγγλία η συλλογή του στη φύση απαγορεύεται με νόμο, υπάρχουν όμως, καλλιέργειες που τροφοδοτούν τις αγορές.

Μια υπομονετική κλέφτρα...

Οροβάγχη

Orobanche

Orobanchaceae

Το όνομα της προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό 

όροβος (είδος βίκου) + άγχω = πνίγω στραγγαλίζω.

To Γένος  περιλαμβάνει πάνω από διακόσια είδη παρασιτικών φυτών, που δεν παράγουν καθόλου χλωροφύλλη αλλά βλασταίνουν στις ρίζες άλλων φυτών. Οι σπόροι μπορεί να περιμένουν τον κατάλληλο ξενιστή για πολλά χρόνια, αόρατοι μέσα στο χώμα. Όταν μια ρίζα ζωντανού φυτού βρεθεί κοντά τους, ξυπνούν και απλώνουν ένα πλοκάμι που κολλά πάνω της και κλέβει νερό και θρεπτικά συστατικά ώστε να μεγαλώσει.

Κύθηρα Ιανουάριος 2011.
Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Κάποια είδη παρασιτούν μόνο σε συγκεκριμένα φυτά οπότε παίρνουν το όνομά τους. Κάποια άλλα είδη, όπως η Orobanche ramosa, μπορούν να γίνουν παράσιτα διαφόρων ειδών. Θεωρείται αρκετά σοβαρή απειλή για καλλιεργούμενα είδη όπως η τομάτα, η μελιτζάνα, η πατάτα, τα φασόλια κ.α.

Του λαγού το παξιμάδι....!!!

Prasium majus L.

Lamiaceae

Κοντολιάνικα Κύθηρα Ιανουάριος 2011.
Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Αειθαλής αρωματικός θάμνος κοινός σε όλη τη Μεσόγειο. Ανθίζει από τον Δεκέμβριο ως τον Ιούνιο. Στα Κύθηρα και στην Κρήτη το λένε λαγοπαξίμαδο ή λαγουδοπαξίμαδο ή του λαγού το παξιμάδι.

Τα τρυφερά βλαστάρια τρώγονται ωμά ή βρασμένα.Θεωρείται ότι έχει θεραπευτικές ιδιότητες. Είναι καλό χωνευτικό , επουλωτικό των ελκών στομάχου και δωδεκαδακτύλου και ρυθμίζει την έκκριση γαστρικών υγρών.

'Αλλα κοινά ονόματα:φασσόχορτο, ψευδοπράσιο, φονόχορτο.

Τεύκριο το βραχύφυλλο

Teucrium brevifolium Sch.

Labiatae  (Lamiaceae)

Αειθαλής θάμνος ενδημικός της ανατολικής Μεσογείου. Ανήκει στη μεγάλη οικογένεια των χειλανθών. To είδος Teucrium brevifolium περιλαμβάνεται στον Κατάλογο Απειλούμενων Ειδών της IUCN (1993, Ελλάδα) με το χαρακτηρισμό “σπάνια”.

Στα Κύθηρα το βρίσκουμε κυρίως στα δυτικά και νότια. Ανθίζει από το τέλος Δεκεμβρίου, και αποτελεί πολύτιμη τροφή για τις μέλισσες αυτή την εποχή που η ανθοφορία είναι χαμηλή.

Τα άνθη του με τους στήμονες να προεξέχουν σαν μικρές κεραίες, μπορεί να είναι λευκά ή ροζ ή ανοικτά μωβ

Σιληνή η έγχρωμη

Silene colorata Poiret

Caryophyllaceae

Κύθηρα, Ιανουάριος 2011. Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Ενδημικό της Μεσογείου. Ανθίζει από Μάρτιο μέχρι Μάϊο (νωρίτερα στα παραθαλάσσια ) και στολίζει με το υπέροχο χρώμα της ολόκληρες περιοχές.Πολλά είδη του γένους Silene καλύπτονται από μια κολλώδη ουσία στην οποία μάλιστα συχνά παγιδεύονται μύγες και άλλα μικρά έντομα. ( catchfly στα Αγγλικά)

 Το όνομα ίσως προέρχεται από τον Σιληνό τον συνοδό του Διονύσου και πατέρα όλων των σατύρων, που συχνά παριστάνεται καλυμμένος με αφρούς.

Αλλη πιθανή προέλευση του ονόματος από την αρχαία ελληνική λέξη σίελος (σάλιο).

Συμβουλή του Πυθαγόρα..... προσοχή στον Μανδραγόρα!!!

Mandragora officinarum

Mandragora autumnalis

(mandrake)

Solanaceae

Πολυετές φυτό της Μεσογείου και των Ιμαλαΐων,με φαρδιά σκουροπράσινα φύλλα που σχηματίζουν επίπεδη ροζέτα. Μωβ ή λευκά λουλούδια εμφανίζονται σαν μπουκέτο στο κέντρο της, από το φθινόπωρο έως την άνοιξη. υπάρχουν συνολικά έξι είδη του γένους από τα οποία ο Μανδραγόρας ο Φαρμακευτικός ή Φθινοπωρινός είναι ο πιο γνωστός.

Μανδραγόρας με λευκά άνθη

Εκατοντάδες θρύλοι συνοδεύουν τον Μανδραγόρα από τα αρχαία χρόνια. Παλιότερα υπήρχαν ειδικοί τεχνίτες οι μανδραγορίτες που είχαν ειδικότητα να επεξεργάζονται την περίφημη ρίζα του μανδραγόρα έτσι ώστε να μοιάζει με γυναικείο ή ανδρικό σώμα( Μηλιαράκης ). Η ρίζα που έχει σκουροκαφέ χρώμα έτσι κι αλλιώς θυμίζει κάπως ανθρώπινο σώμα επειδή συχνά το κεντρικό μέρος της χωρίζεται σε δύο ή και τρία στελέχη. Ήδη από την αρχαιότητα είχαν αναγνωριστεί οι υπνωτικές ιδιότητες του φυτού, που χρησιμοποιήθηκε μαζί με το όπιο τον υοσκύαμο και το κώνειο σαν αναισθητικό στα χειρουργεία. Ο Θεόφραστος και ο Διοσκουρίδης τον αναφέρουν σαν θαυματουργή ρίζα με κατευναστικές και ναρκωτικές ιδιότητες. Στην ελληνική παράδοση ο μανδραγόρας συνδέθηκε με την γονιμότητα και την απόκτηση αρσενικών παιδιών. (ονομάζεται ακόμα και σήμερα σερνικοβότανο σε ορισμένες περιοχές). Οι καρποί του, που όταν ωριμάζουν έχουν σκούρο πορτοκαλί χρώμα και γεύση υπόγλυκη θεωρούνται εξαιρετικό αφροδισιακό. Οι θρύλοι γύρω από τους τρόπους που πρέπει να ξεριζωθεί είναι πολλοί. Ο Ιουδαίος συγγραφέας Φλάβιος Ιώσηπος αναφέρεται στην πολύτιμη ρίζα λέγοντας ότι μόνο με συγκεκριμένη τελετουργία (φάσεις της σελήνης μαύρο ζώο κλπ) μπορεί κανείς να την αποκτήσει αλλιώς κινδυνεύει να πεθάνει, από τα ουρλιαχτά του φυτού καθώς ξεριζώνεται. 

Κύθηρα Ιανουάριος 2011. Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Η νεώτερη έρευνα δείχνει ότι το φυτό περιέχει ατροπίνη υοσκυαμίνη σκοπολαμίνη ουσίες που μπορεί να οδηγήσουν ακόμα και σε θάνατο. Είναι εξαιρετικά τοξικό. Μαζί με τη ντατούρα που μοιάζει με βλήτο θεωρείται από τα πιο επικίνδυνα φυτά καθώς μπορεί κανείς εύκολα να το περάσει για βρώσιμο αγριόχορτο και να το καταναλώσει χωρίς την κατάλληλη επεξεργασία πράγμα που μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές δηλητηριάσεις. Μια τέτοια ιστορία έχουμε ακούσει στα Κύθηρα όπου παλιότερα, μια γριούλα κατά λάθος έβαλε και φύλλα μανδραγόρα στην καλισούνα ( χορτόπιτα με τυρί ) με αποτέλεσμα όσοι έφαγαν να κινδυνεύσουν σοβαρά.   

Οι καρποί του μανδραγόρα. Απρίλιος 2004.
Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Μπελεβάλια η υακινθοειδής

Bellevalia hyacinthoides

Hyacinthaceae - Liliaceae

Kύθηρα, Ιανουάριος 2011. Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Μικρό πανέμορφο ζουμπούλι που βρήκαμε σε πετρώδεις παραθαλλάσιες περιοχές, στα ανατολικά των Κυθήρων. Το όνομά της προέρχεται από τον P. P. R. de Belleval (1558–1632) από τους πρώτους συστηματικούς βοτανολόγους. Το υακινθοειδής το οφείλει στο χρώμα της και στην προφανή ομοιότητα με τους διάσημους εκπρόσωπους της οικογένειας. Είναι φυτό βολβώδες, πολυετές, στενό ενδημικό της Ελλάδας.