Η ασκέλα: Το γούρι της Πρωτοχρονιάς που προμηνούσε την καλοχρονέα

Drimia numidica (Jord. & Fourr.) J.C.Manning & Goldblatt
Asparagaceae – Ασπαραγοειδή

Συνώνυμα: Squilla numidica Jord. & Fourr.,
Urginea numidica (Jord. & Fourr.) Grey
Urginea maritima var. numidica (Jord. & Fourr.) Maire & Weiller.

Κοντολιάνικα Οκτώβριος 2010.
Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Ασκέλα, κρεμμυδασκέλα – Κύθηρα

Κάθε φθινόπωρο, όταν τα περισσότερα φυτά της κυθηραϊκής υπαίθρου έχουν ολοκληρώσει την ανθοφορία τους, η ασκέλα υψώνει τις εντυπωσιακές, λευκές ταξιανθίες της ανάμεσα στους ξερούς θάμνους, στα χωράφια και στις πετρώδεις πλαγιές. Είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φυτά του μεσογειακού φθινοπώρου, που συνδέεται με παλιές δοξασίες, αγροτικές παραδόσεις και πρωτοχρονιάτικα έθιμα.

Η ασκέλα είναι πολυετές βολβώδες φυτό, με έναν μεγάλο, σαρκώδη βολβό που συχνά προεξέχει από το έδαφος. Το ανθοφόρο στέλεχός της μπορεί να ξεπεράσει το ένα μέτρο και εμφανίζεται συνήθως από τα τέλη Αυγούστου έως τον Οκτώβριο, φέροντας πολυάριθμα μικρά, λευκωπά άνθη. Τα φύλλα απουσιάζουν εντελώς την εποχή της ανθοφορίας. Θα εμφανιστούν αργότερα, με τις φθινοπωρινές βροχές, και θα παραμείνουν πράσινα κατά τους υγρούς μήνες, αποθηκεύοντας πολύτιμα θρεπτικά αποθέματα στον βολβό.

Από την Urginea maritima στη Drimia numidica

Όταν έγραψα για πρώτη φορά για την ασκέλα, τον Ιανουάριο του 2011, χρησιμοποιούσα την τότε ευρέως διαδεδομένη επιστημονική ονομασία Urginea maritima, ενώ το φυτό κατατασσόταν στις Υακινθίδες ή στις Λειριίδες, ανάλογα με το ταξινομικό σύστημα.Η σύγχρονη συστηματική βοτανική έχει αναθεωρήσει την ταξινόμησή του. Η ασκέλα που φύεται στα Κύθηρα αναφέρεται σήμερα ως Drimia numidica, της οικογένειας Asparagaceae – Ασπαραγοειδή. Το όνομα Drimia maritima παραμένει αποδεκτό, αλλά αφορά ένα διαφορετικό, κυρίως δυτικομεσογειακό είδος.Η Drimia numidica είναι αυτοφυής στην Ελλάδα και σε άλλες περιοχές της κεντρικής και ανατολικής Μεσογείου. Η παρουσία της στα Κύθηρα επιβεβαιώνεται και από σύγχρονες καταγραφές της χλωρίδας του νησιού.

Η ασκέλα και η «καλοχρονέα» των Κυθήρων

Οι παλιοί Κυθήριοι αγρότες δεν παρατηρούσαν την ασκέλα μόνο για την ομορφιά της. Πίστευαν ότι μπορούσε να προμηνύσει αν η χρονιά που ερχόταν θα ήταν καλή ή κακή για τις καλλιέργειές τους.Σύμφωνα με τοπική προφορική παράδοση, όταν το ανθοφόρο στέλεχος της ασκέλας ήταν ίσιο και καλοσχηματισμένο, θα ερχόταν «καλοχρονέα», δηλαδή χρονιά με πλούσιες σοδειές. Αντίθετα, όταν ήταν έντονα στραβό ή κυρτωμένο, προμήνυε «κακοχρονέα», με φτωχή παραγωγή στα σιτηρά και στις ελιές.Η λαογραφική αυτή δοξασία επιβεβαιώνεται και από ανεξάρτητη καταγραφή της Ελένης Χάρου, η οποία αναφέρει ότι οι Κυθήριοι αγρότες θεωρούσαν τη συμμετρική και πλούσια ταξιανθία της ασκέλας προμήνυμα καλής σοδειάς δημητριακών.Ανάλογη πρακτική υπήρχε και με τον ασπερδούκλα, τον ασφόδελο της κυθηραϊκής άνοιξης. Η πλούσια ανθοφορία του θεωρούνταν προμήνυμα καλής παραγωγής κρασιού.

Μπλιτσέρι,Κοντολιάνικα . Οκτώβριος 2010.
Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Παρόμοιες παραδόσεις στην Κρήτη και στη Μάλτα

Η ιδέα ότι η ασκέλα μπορεί να προμηνύσει τον καιρό ή την αγροτική παραγωγή δεν περιορίζεται στα Κύθηρα.Στην Κρήτη, όπου το φυτό ονομάζεται ασκελετούρα ή σκιλλοκρέμμυδο, οι αγρότες παρατηρούσαν την εποχή και την αφθονία της ανθοφορίας του. Στη Μεσσαρά το ανθοφόρο στέλεχος ήταν γνωστό ως «αθάνατος», ενώ στο Ρέθυμνο ως «λατζούνι».Σύμφωνα με τις τοπικές παραδόσεις, η πλούσια ανθοφορία προμήνυε καλή παραγωγή σιτηρών, ενώ η φτωχή ανθοφορία θεωρούνταν κακό σημάδι. Στο Ρέθυμνο πίστευαν ακόμη ότι, αν άνθιζε ολόκληρη η ταξιανθία, θα ακολουθούσε βαρύς χειμώνας.Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η ομοιότητα με μια παράδοση της Μάλτας. Εκεί το συγγενικό φυτό, που είναι γνωστό ως Basal tal-Għansar και προσδιορίζεται στη σύγχρονη χλωρίδα της Μάλτας ως Drimia pancration, χρησίμευε ως φυσικό σημάδι για την πρόβλεψη των βροχοπτώσεων.Ένα σχεδόν ευθύ ανθοφόρο στέλεχος προμήνυε βροχερό φθινόπωρο και χειμώνα, ενώ ένα έντονα κυρτωμένο θεωρούνταν προμήνυμα ξηρής περιόδου.Η ομοιότητα με την κυθηραϊκή παράδοση είναι αξιοσημείωτη. Φαίνεται πως οι αγροτικοί πληθυσμοί της Μεσογείου αναζητούσαν στα ίδια φυσικά χαρακτηριστικά σημάδια για την εξέλιξη του καιρού και της παραγωγής τους.Βέβαια, αυτές οι παρατηρήσεις αποτελούν στοιχεία της παραδοσιακής λαογραφίας και όχι επιστημονικά τεκμηριωμένες μεθόδους πρόγνωσης. Η μορφή και η ανάπτυξη των ανθοφόρων στελεχών επηρεάζονται από πολλούς βιολογικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες, χωρίς να έχει αποδειχθεί ότι προλέγουν τις βροχοπτώσεις ή τις μελλοντικές σοδειές.

Το γούρι της Πρωτοχρονιάς

Η ασκέλα συνδέεται επίσης με ένα από τα πιο γνωστά ελληνικά πρωτοχρονιάτικα έθιμα.Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας οι άνθρωποι κρεμούσαν τον μεγάλο βολβό της στην εξώπορτα του σπιτιού τους για καλή τύχη, υγεία και ευημερία.Το έθιμο σχετίζεται με την εκπληκτική ανθεκτικότητα του φυτού. Ακόμη και όταν ο βολβός απομακρυνθεί από το έδαφος, μπορεί να διατηρήσει για μεγάλο διάστημα τα αποθέματά του και να αναπτύξει φύλλα ή ανθοφόρο βλαστό.Αυτή η εντυπωσιακή ζωτική δύναμη έκανε την ασκέλα σύμβολο αναγέννησης, αντοχής και ευφορίας. Οι άνθρωποι πίστευαν ότι κρεμώντας την στο σπίτι μετέφεραν συμβολικά την ανθεκτικότητά της στην οικογένειά τους.Έτσι εξηγούνται και ορισμένες από τις λαϊκές ονομασίες της, όπως αγιοβασιλίτσα, ασκελετούρα, σκυλοκρεμμύδα και αγριοκρεμμύδα.

Τριφυλιάνικα, Δεκέμβριος 2010. Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Ένα δηλητηριώδες φυτό με ιστορία

Η ασκέλα ήταν γνωστή από την αρχαιότητα και για τις φαρμακευτικές ιδιότητες που της αποδίδονταν. Παρασκευάσματα από βολβούς συγγενικών ειδών χρησιμοποιήθηκαν ιστορικά ως καρδιοτονωτικά, αποχρεμπτικά και διουρητικά, ενώ χρησιμοποιήθηκαν και για την καταπολέμηση τρωκτικών.Ωστόσο, ο βολβός περιέχει ισχυρά τοξικές ουσίες, μεταξύ των οποίων καρδιακές γλυκοσίδες, που μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή δηλητηρίαση. Ο χυμός του μπορεί επίσης να ερεθίσει το δέρμα.Οι ιστορικές αυτές χρήσεις δεν αποτελούν σε καμία περίπτωση σύσταση για αυτοθεραπεία ή οικιακή παρασκευή φαρμάκων.

Ένας ζωντανός δεσμός με το παρελθόν

Η ασκέλα δεν είναι απλώς ένα όμορφο φθινοπωρινό φυτό. Είναι μέρος της ιστορίας της μεσογειακής υπαίθρου και της σχέσης των ανθρώπων με τη γη.

Για τους παλιούς Κυθήριους αγρότες, το ανθισμένο στέλεχός της μπορούσε να κρύβει την ελπίδα μιας «καλοχρονέας» ή τον φόβο μιας «κακοχρονέας». Για άλλους λαούς της Μεσογείου ήταν σημάδι των βροχών που περίμεναν. Και για πολλές ελληνικές οικογένειες ο μεγάλος βολβός της εξακολουθεί να συμβολίζει την καλοτυχία της νέας χρονιάς.

Ίσως γι' αυτό αξίζει να τη βλέπουμε με λίγο περισσότερη προσοχή κάθε φθινόπωρο. Όχι μόνο ως ένα ακόμη αγριολούλουδο, αλλά ως έναν ζωντανό σύνδεσμο ανάμεσα στη φύση, την αγροτική ζωή και τη λαϊκή μνήμη.

Πηγές και βιβλιογραφία

• Dimopoulos, P. et al. (2013). Vascular plants of Greece: An annotated checklist. Englera 31.

• Royal Botanic Gardens, Kew. Plants of the World Online: Drimia numidica.

• MedINA (2018). Καταγραφή και Αξιολόγηση του Φυσικού Περιβάλλοντος Κυθήρων και Αντικυθήρων, Γ΄ αναθεωρημένη έκδοση.

• Ελένη Χάρου (2013). «Ο ασπερδούκλας».

• Μηχανή του Χρόνου. «Ασκελετούρα: Το αγριοκρέμμυδο που όταν ανθίζει δείχνει τον καιρό του χειμώνα».

• Emma Galea, GuideMeMalta. «Seaside Squill in sight! Old wives’ tale suggests that this Maltese plant is a sign of a storm brewing».

• Stephen Mifsud. Online Flora of the Maltese Islands – Drimia pancration.

• Προφορική κυθηραϊκή παράδοση σχετικά με την «καλοχρονέα» και την «κακοχρονέα», όπως διασώζεται από τη συγγραφέα.

Κείμενο και φωτογραφίες: Σταυρούλα Φατσέα

Οκτώβριος 2026, Αναθεώρηση και εμπλουτισμός του αρχικού άρθρου της 5ης Ιανουαρίου 2011.