Αβρινέοι στα Κύθηρα, Αβρωνιές στην Κρήτη

Dioscorea communis (L.) Caddick & Wilkin

Syn. Tamus communis L.

Dioscoreaceae

Αναρριχώμενο, περιελισσόμενο φυτό που μπορεί να φτάσει τα 3μ. ύψος. Αυτοφυές στη μεσογειακή λεκάνη, έχει εξαπλωθεί σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης και της Δυτικής Ασίας. Απαντά σε ποικιλία ενδιαιτημάτων, από θαμνώνες και δάση μέχρι φράχτες και άκρες δρόμων, συνήθως σε εδάφη με καλή αποστράγγιση και επαρκή υγρασία (Tutin et al., 1980· Pignatti, 2017).

Τα μεγάλα, λαμπερά φύλλα του έχουν χαρακτηριστικό καρδιόσχημο σχήμα, ενώ οι καρποί είναι έντονες κόκκινες ρόγες. Τα μικροσκοπικά, ωχροκίτρινα άνθη είναι αρσενικά και θηλυκά σε διαφορετικά φυτά (δίοικο είδος) και εμφανίζονται σε χαλαρούς βότρεις. Σε αντίθεση με άλλα αναρριχώμενα φυτά, δεν φέρει έλικες αλλά αναρριχάται περιελισσόμενο γύρω από άλλα φυτά.

Η μεγάλη κονδυλώδης ρίζα του έχει σκούρο, σχεδόν μαυριδερό περίβλημα και, παρόλο που θεωρείται ένα από τα παλαιότερα καθαρτικά, περιέχει τοξικές ουσίες (κυρίως σαπωνίνες και παράγωγα στεροειδών) και η χρήση της ενέχει κινδύνους (Mabberley, 2017).

Όλα τα μέρη του φυτού είναι τοξικά για τον άνθρωπο, ιδιαίτερα οι καρποί και η ρίζα, και παρόλο που από την αρχαιότητα αναφέρονται θεραπευτικές ιδιότητες (διουρητικό, εμετικό, κατά των αρθριτικών, κατά των εγκαυμάτων, καθαρτικό κ.ά.), συνιστάται να αποφεύγεται πλήρως η εσωτερική χρήση του (RHS, 2023).

Αρκετοί ερευνητές έχουν υποθέσει ότι πρόκειται για το φυτό που ο Πεδάνιος Διοσκουρίδης περιγράφει ως «ἄμπελος μέλαινα». Ωστόσο, νεότερες μελέτες δείχνουν ότι η ταύτιση αυτή είναι μάλλον εσφαλμένη, καθώς η περιγραφή του Διοσκουρίδη αναφέρεται σε φυτό με έλικες και μαύρους καρπούς, χαρακτηριστικά που δεν αντιστοιχούν στο Dioscorea communis, αλλά ταιριάζουν περισσότερο στο είδος Bryonia alba (Renner & Scarborough, 2008).

....ἄμπελος μέλαινα· [οἱ δὲ βρυωνία μέλαινα,] οἱ δὲ Χειρώνιον, [οἱ δὲ βουκράνιον, Ῥωμαῖοι ὄβα ταμίνια, οἱ δὲ ὄβα ταμνούτα, οἱ δὲ βίτις ἄλβα, Δάκοι πριάδιλα, οἱ δὲ πατρίνα, Ἄφροι λαουωθέν]· φύλλα ἐστὶ κισσῷ ὅμοια, μᾶλλον δὲ πρὸς τὰ τῆς μίλακος, καὶ οἱ καυλοὶ <δέ>· μείζονα δὲ ταῦτα. ἐλλαμβάνεται δὲ καὶ αὕτη τῶν δένδρων ταῖς ἕλιξι· καρπὸς δὲ βοτρυώδης, χλωρὸς κατ᾽ ἀρχήν, πεπανθεὶς δὲ μέλας γίνεται· ῥίζα μέλαινα ἔξωθεν, ἔνδοδεν δὲ πυξοειδής. {2} καὶ ταύτης οἱ καυλοὶ κατὰ τὴν πρώτην ἐκβλάστησιν λαχανεύονται· εἰσὶ δὲ διουρητικοί, καταμηνίων κινητικοί, τηκτικοὶ σπλημνός, ἐπιλημπτικοῖς τε καὶ παραλυτικοῖς καὶ σκοτωματικοῖς ἁρμόζουσιν. ἡ δὲ ῥίζα δύναμιν ὁμοίαν τῇ λευκῇ κέκτηται, πρὸς τὰ αὐτὰ ἁρμόζουσαν, ἧττον μέντοι ἐνεργεῖ. ποιεῖ δὲ καὶ πρὸς τοὺς τῶν ὑποζυγίων λόφους, ἐπειδὰν ἑλκωθῶσι, τὰ φύλλα σὺν οἴνῳ καταπλασσόμενα καὶ πρὸς στρέμματα ὁμοίως ἐπιτίθεται.

Διοσκουρίδης,   Περί Ύλης Ιατρικής,   4.183

Με τον ίδιο τρόπο, το φυτό διατήρησε κοινές ονομασίες που συνδέονται με τη βρυωνία (αβρωνία, αβρωνιές, οβριοί, αβρινέοι στα Κύθηρα, black bryony στα Αγγλικά κ.ά.). Η γαλλική ονομασία herbe aux femmes battues («βότανο για δαρμένες γυναίκες») αποδίδεται στη λαϊκή χρήση καταπλασμάτων από τη ρίζα για την αντιμετώπιση μωλώπων και εκχυμώσεων.

Η παλαιότερη ονομασία Tamus πιθανώς σχετίζεται με το λατινικό taminia uva που αναφέρει ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος για συγγενές αναρριχώμενο φυτό, χωρίς να είναι βέβαιη η ταύτιση. Η σύγχρονη ονομασία Dioscorea δόθηκε προς τιμήν του Πεδάνιου Διοσκουρίδη, ενώ το επίθετο communis σημαίνει «κοινός».

Στα Κύθηρα οι νεαροί βλαστοί του φυτού, γνωστοί ως αβρινέοι, συλλέγονται την άνοιξη και καταναλώνονται  σαν βρστή σαλάτα συχνά μαζί με άγρια σπαράγγια. Τρώγονται πάντοτε βρασμένοι, με χοντρό αλάτι και λαδολέμονο. Πρόκειται για πολύ δημοφιλές πιάτο ιδιαίτερα για αυτούς που αρέσκονται στις πικρές γεύσεις. Αρκετοί μου είπαν ότι πίνουν ακόμα και το ζουμί στο οποίο έβρασαν τους αβρινέους το οποίο αλλάζει δραματικά χρώμα όταν του προσθέσουν λεμόνι (από καφετί γίνεται πορτοκαλοκόκκινο).  Το θεωρούν δε εξαίρετο φάρμακο για τα νεφρά και γενικά για αποτοξίνωση του σώματος.  Μερικοί, ιδίως στο νότιο μέρος του νησιού, τους τρώνε τηγανητούς σε ομελέτα.

Η πρακτική αυτή βασίζεται σε παραδοσιακή γνώση, καθώς το φυτό είναι τοξικό σε ακατέργαστη μορφή. 

ΠΡΟΣΟΧΗ! ΦΥΤΟ ΤΟΞΙΚΟ ΕΩΣ ΔΗΛΗΤΗΡΙΩΔΕΣ ΑΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΘΕΙ ΩΜΟ Η ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΕΙ ΑΝΕΠΕΞΕΡΓΑΣΤΟ.

Βιβλιογραφία - Πηγές

• Tutin, T.G. et al. (1980). Flora Europaea, Vol. 5. Cambridge University Press.

• Pignatti, S. (2017). Flora d’Italia. Edagricole.

• Mabberley, D.J. (2017). Mabberley’s Plant-Book. Cambridge University Press.

• Renner, S.S. & Scarborough, J. (2008). “Black bryony and Dioscorides reconsidered”.

• De Materia Medica – Pedanius Dioscorides

• Naturalis Historia – Pliny the Elder

• Royal Horticultural Society (RHS) Plant Database