Υοσκύαμος ο λευκός

Hyoscyamus albus L.
Syn. Hyoscyamus varians Vis, Hyoscyamus major Mill., Hyoscyamus aureus sensu Gouan,non L.

Solanaceae

Δίσκιαμος Αδύσκαμος

Μονοετές ή διετές φυτό με τριχωτά φύλλα και βαριά μυρωδιά. Φτάνει σε ύψος τα 40-50 εκ. Ανθίζει από τα τέλη Μαρτίου έως τον Ιούνιο σε βραχώδεις τοποθεσίες, χερσότοπους, ερείπια. 

Αρχικά ιθαγενές στην Ευρασία έχει πια εξαπλωθεί σε όλο τον κόσμο. Όλα τα είδη του γένους είναι τοξικά και πολύ επικίνδυνα αν καταναλωθούν ανεπεξέργαστα. Περιέχουν τρία ισχυρά αλκαλοειδή με φαρμακευτικές ιδιότητες, την ατροπίνη, την υοσκυαμίνη, και την σκοπολαμίνη που χρησιμοποιούνται στη φαρμακοβιομηχανία μετά από ειδική επεξεργασία. Είναι καταπραυντικά, αντισπασμωδικά και παυσίπονα.

Ήδη από την αρχαιότητα οι φαρμακευτικές ιδιότητες του υοσκύαμου ήταν γνωστές. Ο Διοσκουρίδης περιγράφει τρία είδη (hyoscyamus niger, hyoscyamus aureus και hyoscyamus albus και προτιμά το τρίτο είδος γιατί θεωρεί ότι έχει ηπιότερη δράση. Χρησιμοποιεί διάφορα παρασκευάσματα από τα φύλλα και τους σπόρους και τη ρίζα για να ανακουφίσει τον πονόδοντο (χρήση που συναντούμε στα χρόνια μας στη λαική ιατρική της Κρήτης), τις φλεγμονές των ματιών και γενικά σαν παυσίπονα.

....ἔστι δὲ αὐτοῦ διαφορὰ τρισσή· ὁ μὲν γὰρ ἄνθη ὑποπόρφυρα φέρει, φύλλα μίλακι ὅμοια, σπέρμα μέλαν καὶ τοὺς κυτίνους σκληροὺς καὶ ἀκανθώδεις, ὁ δέ τις ἄνθη μηλινοειδῆ, φύλλα καὶ λοβοὺς ἁπαλώτερα, σπέρμα δὲ ὑπόξανθον ὥσπερ ἐρύσιμον. ἀμφότεροι δὲ οὗτοι μανιώδεις ὑπάρχουσι καὶ καρωτικοί, δύσχρηστοι. εὔχρηστος δὲ εἰς θεραπείαν ἠπιώτατος ὢν ὁ τρίτος, λιπαρὸς καὶ ἁπαλὸς καὶ χνοώδης, ἄνθη λευκὰ ἔχων καὶ τὸ σπέρμα λευκόν· φύεται παρὰ θαλάττῃ καὶ ἐν ἐρειπίοις. Χρηστέον οὖν ἐστι τῷ λευκῷ· εἰ δὲ μὴ παρείη οὗτος, χρῆσθαι δεῖ τῷ ξανθῷ, τὸν δὲ μέλανα ἀποδοκιμάζειν ὡς χείριστον. (4.68)

Το όνομα προέρχεται από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις υς -υός = χοίρος και κύαμος= κουκί, επειδή κατά μία παράδοση τα γουρούνια μπορούν να φάνε το φυτό χωρίς να δηλητηριαστούν .  

Στρύχνος ο μέλας

Solanum nigrum L.

Solanaceae

Φεβρουάριος 2011. Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Ο Διοσκουρίδης περιγράφει το φυτό σαν ιδιαίτερα θεραπευτικό σε δερματικές παθήσεις (έρπης, ερυσίπελας) στους πονοκεφάλους, σε στομαχικά προβλήματα, σαν κολλύριο για πόνους των αυτιών,  σαν εμμηναγωγό κ.α

Υπάρχει μεγάλη διχογνωμία σχετικά με το κατά πόσο το φυτό είναι βρώσιμο. Σε πολλά μέρη του κόσμου το καλλιεργούν και το καταναλώνουν άφοβα.Οι σχετικές μελέτες δείχνουν ότι η τοξικότητα ποικίλει ανάλογα με την περιοχή. Πάντως όλο το φυτό, ιδιαίτερα όμως οι πράσινοι καρποί, περιέχει σολανίνη μια πολύ τοξική ουσία, και κατανάλωση τους πριν ωριμάσουν μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές δηλητηριάσεις.

Στα Κύθηρα λέγεται στύφνος και παλιά συνήθιζαν να βάζουν τις τρυφερές κορυφές του, στις πίτες. ( Πληροφορία από τον Αλέκο Καστρίσιο). 

Συμβουλή του Πυθαγόρα..... προσοχή στον Μανδραγόρα!!!

Mandragora officinarum

Mandragora autumnalis

(mandrake)

Solanaceae

Πολυετές φυτό της Μεσογείου και των Ιμαλαΐων,με φαρδιά σκουροπράσινα φύλλα που σχηματίζουν επίπεδη ροζέτα. Μωβ ή λευκά λουλούδια εμφανίζονται σαν μπουκέτο στο κέντρο της, από το φθινόπωρο έως την άνοιξη. υπάρχουν συνολικά έξι είδη του γένους από τα οποία ο Μανδραγόρας ο Φαρμακευτικός ή Φθινοπωρινός είναι ο πιο γνωστός.

Μανδραγόρας με λευκά άνθη

Εκατοντάδες θρύλοι συνοδεύουν τον Μανδραγόρα από τα αρχαία χρόνια. Παλιότερα υπήρχαν ειδικοί τεχνίτες οι μανδραγορίτες που είχαν ειδικότητα να επεξεργάζονται την περίφημη ρίζα του μανδραγόρα έτσι ώστε να μοιάζει με γυναικείο ή ανδρικό σώμα( Μηλιαράκης ). Η ρίζα που έχει σκουροκαφέ χρώμα έτσι κι αλλιώς θυμίζει κάπως ανθρώπινο σώμα επειδή συχνά το κεντρικό μέρος της χωρίζεται σε δύο ή και τρία στελέχη. Ήδη από την αρχαιότητα είχαν αναγνωριστεί οι υπνωτικές ιδιότητες του φυτού, που χρησιμοποιήθηκε μαζί με το όπιο τον υοσκύαμο και το κώνειο σαν αναισθητικό στα χειρουργεία. Ο Θεόφραστος και ο Διοσκουρίδης τον αναφέρουν σαν θαυματουργή ρίζα με κατευναστικές και ναρκωτικές ιδιότητες. Στην ελληνική παράδοση ο μανδραγόρας συνδέθηκε με την γονιμότητα και την απόκτηση αρσενικών παιδιών. (ονομάζεται ακόμα και σήμερα σερνικοβότανο σε ορισμένες περιοχές). Οι καρποί του, που όταν ωριμάζουν έχουν σκούρο πορτοκαλί χρώμα και γεύση υπόγλυκη θεωρούνται εξαιρετικό αφροδισιακό. Οι θρύλοι γύρω από τους τρόπους που πρέπει να ξεριζωθεί είναι πολλοί. Ο Ιουδαίος συγγραφέας Φλάβιος Ιώσηπος αναφέρεται στην πολύτιμη ρίζα λέγοντας ότι μόνο με συγκεκριμένη τελετουργία (φάσεις της σελήνης μαύρο ζώο κλπ) μπορεί κανείς να την αποκτήσει αλλιώς κινδυνεύει να πεθάνει, από τα ουρλιαχτά του φυτού καθώς ξεριζώνεται. 

Κύθηρα Ιανουάριος 2011. Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Η νεώτερη έρευνα δείχνει ότι το φυτό περιέχει ατροπίνη υοσκυαμίνη σκοπολαμίνη ουσίες που μπορεί να οδηγήσουν ακόμα και σε θάνατο. Είναι εξαιρετικά τοξικό. Μαζί με τη ντατούρα που μοιάζει με βλήτο θεωρείται από τα πιο επικίνδυνα φυτά καθώς μπορεί κανείς εύκολα να το περάσει για βρώσιμο αγριόχορτο και να το καταναλώσει χωρίς την κατάλληλη επεξεργασία πράγμα που μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές δηλητηριάσεις. Μια τέτοια ιστορία έχουμε ακούσει στα Κύθηρα όπου παλιότερα, μια γριούλα κατά λάθος έβαλε και φύλλα μανδραγόρα στην καλισούνα ( χορτόπιτα με τυρί ) με αποτέλεσμα όσοι έφαγαν να κινδυνεύσουν σοβαρά.   

Οι καρποί του μανδραγόρα. Απρίλιος 2004.
Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα