Ασφόδελος

Asphodelus L.

Asphodelaceae / Liliaceae

Το γένος περιλαμβάνει δεκαεπτά είδη πολυετών φυτών αυτοφυών στη δυτική, κεντρική και νότια Ευρώπη. Πολλά από αυτά έχουν εξαπλωθεί σε όλον τον κόσμο σαν επιγενή.

Οι θεραπευτικές ιδιότητες του φυτού εκθειάζονται από την αρχαιότητα. Από την εποχή του Ιπποκράτη έως και σήμερα η λαϊκή ιατρική θεωρεί ότι παρασκευάσματα από τις ρίζες και τα φύλλα του φυτού έχουν διουρητική, αποχρεμπτική, καρδιοτονωτική και εμετική δράση ενώ σαν αλοιφή ή κατάπλασμα θεωρείται ότι θεραπεύουν φλεγμονές και έλκη του δέρματος και των βλενογόννων, την τριχόπτωση, τους πόνους στα αυτιά και τα μάτια. Ιδιαίτερα εκτιμάται ο ασφόδελος από τον Διοσκουρίδη που τον θεωρεί κυριολεκτικά πανάκεια για όλες τις ασθένειες.

Asphodelus fistulosus L.

Οι κόνδυλοι του φυτού αφού κορνιοτοποιηθούν και αναμειχθούν με κρύο νερό δίνουν ισχυρή κόλλα που χρησιμοποιείται στη βιβλιοδεσία και την υποδηματοποιία (Grieve, A Modern Herbal, Penguin, 1984) καθώς επίσης και κίτρινη βαφή.(Upholf.J.C.Th. Dictionary of Economic Plants, Weinheim, 1959)

Οι Αρχαίοι Ελληνες συνέδεσαν το φυτό με τον Αδη και τους νεκρούς. Ισως το γεγονός ότι το υπόγειο τμήμα του φυτού, οι κονδυλώδεις ρίζες οι οποίες είναι μεν βρώσιμες (λόγω της υψηλής περιεκτικότητας σε άμυλο) αλλά θεωρούνται δεύτερης ποιότητας τροφή, κατάλληλη για τους φτωχούς ή ελάχιστη προσφορά στους νεκρούς οδήγησε τους αρχαίους έλληνες στο να φυτεύουν ασφόδελους κοντά στους τάφους. Η Περσεφόνη εμφανίζεται με στεφάνι από ασφόδελους στα μαλλιά και το φυτό σε πολλές περιπτώσεις συμβολίζει τη λησμονιά του θανάτου.

Στον Όμηρο αναφέρεται..., “Ασφοδελός Λειμών” το λιβάδι με τους ασφόδελους σαν το τελικό καταφύγιο των ψυχών των κοινών θνητών.

Πέρασαν το ρέμα του Ωκεανού και τη Λευκή Πέτρα,

πέρασαν τις πύλες του ήλιου και τον κόσμο των ονείρων, κι έσωσαν

γρήγορα στ᾽ Ασφοδελό Λιβάδι, όπου κατοικούν οι ψυχές...

Ομήρου Οδύσσεια Ω

Μετάφραση Γιώργος Σεφέρης

Θεωρείται σπουδαίο μελισσοτροφικό φυτό αφού η πρώιμη ανθοφορία του βοηθά τις μέλισσες να δυναμώσουν έως ότου αρχίσουν οι μεγάλες ανθοφορίες της άνοιξης. Η γύρη που παράγεται την εποχή που επικρατεί η ανθοφορία του ασφόδελου έχει έντονο πορτοκαλοκόκκινο χρώμα.

Από αισθητική άποψη, ενώ το άνθος του φυτού είναι υπέροχο από κοντά, η συνολική εντύπωση που δίνει το φυτό με το ακαθόριστα χλωμό, ωχρόλευκο ως καφετί χρώμα και τα στελέχη που ορθώνονται σαν αποστεωμένα χέρια, δεν είναι ιδιαίτερα ευχάριστη.

ἂς μὴ μᾶς ξεχάσουν, τὶς ἀδύναμες ψυχὲς μέσα στ᾿ ἀσφοδίλια,

ἂς γυρίσουν πρὸς τὸ ἔρεβος τὰ κεφάλια τῶν θυμάτων:

Ἐμεῖς ποὺ τίποτε δὲν εἴχαμε θὰ τοὺς διδάξουμε τὴ γαλήνη.

Δεκέμβρης 1933 - Δεκέμβρης 1934

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ Μυθιστόρημα

Στα Κύθηρα έχω συναντήσει τρία είδη:Το είδος Asphodelus ramosus L., (ασπέρδουκλας), το είδος asphodelus fistulosus και τέλος το είδος asphodelus luteus (asphdodeline lutea). Το τελευταίο είναι αρκετά σπάνιο στα Κύθηρα. Έως σήμερα έχω συναντήσει ένα πληθυσμό στο βόρειο μέρος του νησιού).

Asphodeline lutea (L.) Rchb.

Κοινές ονομασίες του φυτού asphodelus aestivus στα Κύθηρα* και σε άλλα μέρη της Ελλάδας είναι: ασπέρδουκλας, και ασπέρδουγκλας (Ιόνια Νησιά), σποδρίλι (Χίος), ασφέλταρος (Τήνος), σπερδούκλα (Λακωνία), σφεντιλιά (Κρήτη), σφούρδουκλας (Ρόδος) κ.α.

*Η πληροφορία ότι κοινή ονομασία του είναι άρβυκας ή άρθηκας προφανώς οφείλεται σε σύγχυση με το φυτό ferula communis το οποίο ονομάζεται έτσι στα Κύθηρα και αλλού.

Οι παλιοί γεωργοί του νησιού των Κυθήρων προέβλεπαν τον καιρό του επόμενου χειμώνα παρατηρώντας το στέλεχος του ασπέρδουκλα. Ίσιο και ψηλό σήμαινε “καλοχρονέα” δηλ. ήπιο καιρό και άφθονη παραγωγή. Στραβό και όχι αρκετά ψηλό στέλεχος σήμαινε κακοκαιρία και φτωχή καρποφορία. Στα Κύθηρα στις ζωοπανήγυρεις, στον Άγιο Κωνσταντίνο και στον Αγιο Θόδωρο, συνήθιζαν να βάζουν ένα κλαδί ασπέρδουκλα στα προς πώληση ζώα ( συνήθως γαϊδουράκια) ώστε να τα ξεχωρίζουν. Ακόμα και σήμερα η φράση " θα του βάλω τον ασπέρδουκλα " σημαίνει ότι κάποιος ή κάτι είναι για "πούλημα"( προφορική μαρτυρία: Παναγιώτης Φατσέας, Μανώλης Καλλίγερος)

Ως προς την ετυμολογία του ομηρικού επιθέτου ασφοδελός και του ουσιαστικού ασφόδελος οι απόψεις των ειδικών διίστανται. Μία εκδοχή είναι ότι πρόκειται για προελληνική λέξη. ( Ν.Π.Ανδριώτης, 1953)

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η άποψη που θέλει τη λέξη να προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό σποδός=στάχτη, τέφρα, με προσθήκη του αρχικού α- και της κατάληξης -ελος. (www. heterophoton.blogspot.gr )

Κολχικά... Οι Μαγισσούλες του φθινοπώρου

Colchicum cupanii Gussone

Liliaceae / Colchicaceae

   

Κύθηρα, φθινόπωρο 2011. Φωτογραφίες, κείμενα Σταυρούλα Φατσέα

Το γένος περιλαμβάνει περίπου εξήντα είδη πολυετών φυτών που είναι αυτοφυή στη Δυτική Ασία την Ευρώπη και τη Μεσόγειο. Πολλά είδη καλλιεργούνται σαν καλλωπιστικά σε όλο τον κόσμο και τα υβρίδια που έχουν δημιουργηθεί είναι πολύ εντυπωσιακά. Συχνά γίνεται σύγχιση με το γένος crocus το οποίο όμως ανήκει σε εντελώς διαφορετική οικογένεια ( Ιridaceae) και είναι ακίνδυνο και πολλές φορές βρώσιμο σε αντίθεση με τα κολχικά που είναι πολύ τοξικά και επικίνδυνα.

Colchicum cupanii Guss.

Τα κολχικά εκτιμώνται ιδιαίτερα για τις θεραπευτικές τους ιδιότητες και μέρη του φυτού χρησιμοποιούνται από την αρχαιτότητα μέχρι σήμερα, στην κλασσική και ομοιοπαθητική θεραπευτική, για την αντιμετώπιση ρευματοπαθειών,κυρίως της ουρικής αρθρίτιδας. Πάντως όλα τα μέρη του φυτού είναι εξαιρετικά δηλητηριώδη αφού περιέχει το αλκαλοειδές κολχικίνη και σε καμμία περίπτωση δεν πρέπει να χρησιμοποιείται χωρίς ειδική επεξεργασία, και εξειδικευμένες γνώσεις. Τα συμπτώματα δηλητηρίασης από κολχικό μοιάζουν με αυτά του αρσενικού και γύρω στα 5 γρ αρκούν για να προκαλέσουν το θάνατο.

Colchicum cupanii Guss. ?

Το φυτό πήρε το όνομά του από την περιοχή προέλευσης του, την Κολχίδα, πατρίδα της μάγισσας Μήδειας που κατά μία εκδοχή σκότωσε τα παιδιά της χρησιμοποιώντας δηλητήριο από τους βολβούς του κολκικού.

Στο συγκεκριμένο είδος, που είναι ενδημικό της Μεσογείου, το χαρακτηριστικό επίθετο cupanii δόθηκε προς τιμήν του Fr. Francis Cupani (1657-1710) που διετέλεσε διευθυντής των βοτανικών κήπων του Μισιλμέρι κοντά στο Παλέρμο και συγγραφέας του 'Ηortus Catholicus”

'Αλλιο το γομφρενοειδές

Allium gomphrenoides Boiss. & Heldr.

Liliaceae/ Alliaceae

Κύθηρα, Άνοιξη 2011. Φωτογραφίες, κείμενο:Σταυρούλα Φατσέα

Το γένος Allium περιλαμβάνει πάνω από 500 είδη μεταξύ των οποίων και το κοινό κρεμμύδι, το σκόρδο και το πράσο.

Το συγκεκριμένο είδος είναι σπάνιο ενδημικό που εμφανίζεται στη Νότια Πελοπόννησο, στα Κύθηρα και ίσως στη Δυτική Κρήτη. Το φυτό βρίσκεται σε καθεστώς προστασίας με το ΠΔ 67/1981. Η γεωγραφική του κατανομή (όπως και άλλων στενοενδημικών) θεωρείται από τους επιστήμονες ένδειξη για παλαιογεωγραφική σύνδεση της Πελοποννήσου των Κυθήρων και της Κρήτης. Το συνάντησα στα δυτικά και νότια του νησιού σε αρκετά μεγάλους πληθυσμούς, ενώ βόρεια και ανατολικά είναι μάλλον σπάνιο.

Η λατινική λέξη allium κατά πάσα πιθανότητα προέρχεται από αρχαίο κελτικό επίθετο all που σημαίνει καυστικός, αψύς, με οξεία οσμή ενώ το επίθετο του είδους γομφρενοειδής προέρχεται από την ελληνική λέξη γομφρένα, που χρησιμοποιούσε ο Πλίνιος για το είδος που σήμερα ονομάζουμε Amaranthus tricolor.

Αγριόσκορδο

Allium roseum L.

Alliaceae/Liliaceae

 Κύθηρα,Απρίλιος 2011. Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Βολβώδες φυτό κοινό σε όλη την Ευρώπη και τη Μεσόγειο. Επιγενές στην Βρεταννία, ενώ καλλιεργείται σαν καλλωπιστικό σε όλο σχεδόν τον κόσμο. Όλα τα μέρη του φυτού θεωρούνται βρώσιμα αν και υπάρχουν αναφορές για δηλητηριάσεις που προκλήθηκαν από κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων από ορισμένα θηλαστικά. Οι βολβοί του χρησιμοποιούνται σαν υποκατάστατο του σκόρδου, τα λουλούδια του με ελαφριά γεύση, σε σαλάτες.

Όλα τα είδη του γένους allium, μεταξύ αυτών και το allium sativum, άλλιο το εδώδιμο, το κοινό σκόρδο το οποίο προέρχεται από την κεντρική Ασία και καλλιεργείται σε όλο τον κόσμο, θεωρούνται τονωτικά, αντιρευματικά, κατά της υπέρτασης, ότι καταπολεμούν την κακή χοληστερίνη, ευνοούν την πέψη, έχουν αντιβιοτική δράση κλπ.

Η Καστανιόλα των Κυθήρων

Tulipa goulimyi Sealy&Turrill

Η τουλίπα του Γουλιμή

Liliaceae

Απρίλιος 2011. Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Η υπέροχη αυτή τουλίπα εντοπίστηκε από τον δικηγόρο και ερασιτέχνη βοτανολόγο Κωνταντίνο Γουλιμή τον Απρίλιο του 1954. Οι J.Robert Sealy και William Turill βοτανολόγοι στους Βασιλικούς Βοτανικούς Κήπους Kew του Λονδίνου, περιέγραψαν επίσημα το φυτό το 1955 από υλικό που συνέλεξαν στα Κύθηρα. Πρόκειται για στενό ενδημικό της περιοχής μας, με κύριους πληθυσμούς στο νησί των Κυθήρων.

Στη συνέχεια αρκετοί βοτανολόγοι ενδιαφέρθηκαν και μελέτησαν το φυτό, καταγράφοντας διάφορες τοποθεσίες εμφάνισης του στα Κύθηρα. (Γιαννίτσαρος 1978,1998, Ιατρού 1986, Αθανασίου 1988, Briggs 1990, Τζαννουδάκης 1991). Διαφέρει από την πολύ συγγενική της τουλίπα του Ορφανίδη κυρίως στο ότι ο βολβός της περιβάλλεται από πυκνό χνουδωτό μανδύα.(Μοιάζει με κάστανο, εξ ου και το όνομα). Θεωρείται πολύ σπάνια και έχει εντοπιστεί εκτός Κυθήρων μόνο σε λίγες περιοχές της Νότιας Πελοποννήσου,όπου σήμερα τείνει να εκλείψει λόγω της υπερσυλλογής, των πυρκαγιών και της υποβάθμισης του βιότοπου και στη δυτική Κρήτη.

Αν σας αρέσει μην τη κόβετε! Φωτογραφήστε την, να σας κρατήσει και περισσότερο!

Γκατζέα η χλωράνθη (?)

Gagea Chlorantha (M.Bieb.) Schult.f.

Liliaceae

Νοτιοανατολικά Κύθηρα. Φεβρουάριος 2011.
Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Η Γκατζέα ή Γαγέα όπως μεταφράζεται από πολλούς, είναι μεγάλο γένος της οικογένειας των Liliaceae που συναντάται στην Ευρώπη και τη Δυτική Ασία και περιλαμβάνει πάνω από 300 είδη. Ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του Αγγλου βοτανολόγου και φυσιοδίφη Σερ Τόμας Γκέητζ.

Στα νοτιανατολικά του νησιού συναντήσαμε αυτό το λουλούδι που θα μπορούσε να είναι gagea clorantha.

clorantha=σύνθετη λέξη από το ελληνικό χλωρός και το άνθος. Αναφέρεται στο πράσινο χρώμα που εμφανίζουν τα άνθη στις άκρες και στο πίσω μέρος.