ΟΡΧΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΚΥΘΗΡΩΝ, ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ

Η οικογένεια των ορχεοειδών κατέχει σημαντική θέση στην πλούσια, έτσι κι αλλιώς, χλωριδική βιοποικιλότητα του νησιού των Κυθήρων. Το βιβλίο αυτό, ένα μικρό αφιέρωμα στην ορχεοχλωρίδα του νησιού, παρουσιάζει τα υπάρχοντα είδη, μέσα από φωτογραφίες και κείμενα, με την ελπίδα και ευχή ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι θα τα εκτιμήσουν και θα τα προστατεύσουν. 

Εύχομαι το βιβλίο μου να σας χαρίσει φωτεινές στιγμές στις δύσκολες συνθήκες που βιώνουμε όλοι.   

Διαθέσιμο στα βιβλιοπωλεία των Κυθήρων Βιβλιόγατος στο Λειβάδι και Εξάντας στον Ποταμό, από τον Απρίλιο 2021. Μπορείτε επίσης να το βρείτε στο ΧΡΥΣΟΨΑΡΟ ΚΑΙ στο ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΟ EL SOL στο Καψάλι καθώς και στο PYRGOS HOUSE στον Ποταμό. 

 Τιμή: 25 ευρώ + 4,5 ταχυδρομικά τέλη. Μπορείτε επίσης να πληρώσετε μέσω Paypal:

Orchids of Kythira, the book

 ή να το παραγγείλετε απευθείας στο : camarela@otenet.gr

The family Orchidaceae is represented by more than 50 species and is one of the most important families in the rich floral biodiversity of the island of Kythira. Most of the species recorded so far are presented in this book with color photos and texts, in the hope that more people will appreciate their uniqueness and protect them. 

Available from April 2021, in the bookshops Vivliogatos in Leivadi and Exantas in Potamos, Kythira. You can also find it at CHRYSOPSARO and EL SOL HOTEL in Kapsali and at Pyrgos House in Potamos.  

Price: 25Euros + postage fees (usually 14 euros for Europe). Please contact your local post office. 

 You can pay via Paypal: Orchids of Kythira, the book

or  To order, contact: camarela@otenet.gr

Κομψή φθινοπωρινή ορχιδέα

Spiranthes spiralis (L.) Chevall.

Orchidaceae

Η χαριτωμένη αυτή ορχιδέα ανθίζει το φθινόπωρο αφού η γη δροσιστεί καλά με τα πρωτοβρόχια. Εξαπλώνεται σε όλη την Ευρώπη και προστατεύεται από διεθνείς συνθήκες καθώς σε κάποιες χώρες θεωρείται απειλούμενο.

Το μακρύ στέλεχος όπου θα ανθίσουν τα μικροσκοπικά λευκά άνθη βγαίνει πρώτο από το έδαφος και ακολουθούν τα φύλλα της ροζέτας κάπως στο πλάι του. Τα φύλλα αυτά, αρχικά είναι σχεδόν όρθια ενώ στην ωριμότητά τους αναπτύσσονται επίπεδα, κολλητά στο έδαφος σε μια προσπάθεια να αποφύγουν τους φυτοφάγους θηρευτές. Το φυτό μπορεί να φτάσει τα 20 εκατοστά ύψος αλλά τα χλωμά χρώματά του το κάνουν δυσδιάκριτο.Η spiranthes spiralis σκορπά ένα υπέροχο λεπτό άρωμα ιδιαίτερα το βράδυ. Βάμμα της ρίζας χρησιμοποιείται σαν ομοιοπαθητικό φάρμακο.

Το όνομα του γένους καθώς και το χαρακτηριστικό επίθετο του είδους προέρχονται από την ελληνική λέξη σπείρα, αναφορά στον τρόπο που τα λευκοπράσινα άνθη αναπτύσσονται σπειροειδώς γύρω από το στέλεχος.

Οι εξαίρετοι φυσιοδίφες, Jan και Liesbeth Essink το έχουν εντοπίσει σε αρκετές τοποθεσίες σε όλο το νησί των Κυθήρων. Οι φωτογραφίες που παρουσιάζω εδώ, είναι από τα νοτιοανατολικά του νησιού, όπου την άνοιξη οι καλοί φίλοι Jan και Liesbeth βρήκαν τις ροζέτες και είχαν την καλοσύνη να μου τις δείξουν.

Μάρτιος 2014. 

Οφρύς ..... Καθρέφτης στη Μεσόγειο

Ophrys speculum  Link 1799

Syn. Ophrys ciliata Bivona- Bernardi 1816

Orchidaceae

Κύθηρα, Μάρτιος 2014

Η εντυπωσιακή αυτή οφρύς με την άγρια ομορφιά έχει σχετικά ευρεία εξάπλωση στη Μεσόγειο από Πορτογαλία έως την Τουρκία και το Λίβανο. Ανθίζει από τέλη Φεβρουαρίου έως μέσα Μαΐου σε ηλιόλουστα ή ημισκιερά μέρη, σε φτωχά εδάφη, ανάμεσα σε μακία βλάστηση και φρύγανα και κυρίως σε παραθαλάσσιες περιοχές. ( Ενώ απουσιάζει από την κεντρική και βόρεια Ιταλία είναι αρκετά συχνή στην Κορσική και τη Σικελία)

Το ζωηρό μπλε του χείλους φαίνεται σαν να αντικατοπτρίζει το χρώμα της Μεσογείου, εξ ου και το όνομα του είδους από την λατινική λέξη speculum=κάτοπτρο, καθρέφτης.

Επικονιάζεται αποκλειστικά από την αρσενική σφήκα Dasyscolia ciliata. Η ophrys speculum μιμείται την εμφάνιση του θηλυκού του οποίου τα φτερά ιριδίζουν καθρεφτίζοντας τον γαλάζιο ουρανό και αναδίδοντας τις φερομόνες του ζευγαρώματος ξεγελά το άπειρο αρσενικό που προσπαθώντας να συνευρεθεί με το λουλούδι μεταφέρει τη γύρη του και το επικονιάζει.  

Στα Κύθηρα δεν έχει αναφερθεί ούτε από τον Rechinger το 1957 ούτε από τον Delforges το 2010.

Την βρήκαν πριν λίγες μέρες στις 19 και 20 Μαρτίου 2014, οι Jan και Liesbeth Essink, έμπειροι φυσιοδίφες από την Ολλανδία, με βαθιά γνώση των ευρωπαϊκών ορχιδεών και οφρύων.Βρέθηκαν μόνον τρία φυτά, δύο στα δυτικά και ένα στο κέντρο του νησιού. Πρόκειται για εξαιρετικά σπάνιο είδος στα Κύθηρα.

Οι περισσότερες ευρωπαϊκές επίγειες ορχιδέες βρίσκονται σε καθεστώς προστασίας, αλλά η συγκεκριμένη οφρύς δεν έχει ταξινομηθεί σύμφωνα με τα κριτήρια της κόκκινης λίστας του IUCN, περιλαμβάνεται όμως στο δεύτερο παράρτημα του CITES.

Μια πανέμορφη μινιατούρα!

Neotinea maculata (Desf) Stearn

Syn. Neotinea intacta (Link) Rchb.f.       Orchis intacta Link

Orchidaceae

Κύθηρα, Μάρτιος 2014

Το γένος Νeotinea ( Reichenbach fil 1852) συγγενεύει στενά με το γένος Οrchis και αρκετά είδη που σήμερα ταξινομούνται σε αυτό, είχαν αρχικά περιγραφεί σαν μέλη του δεύτερου. Αρκετοί βοτανολόγοι ερευνητές θεωρούσαν τη Neotinea maculata μοναδική εκπρόσωπο του γένους έως τη δεκαετία του 2000. Αργότερα άλλοι συγγραφείς διεύρυναν το γένος συμπεριλαμβάνοντας άλλα είδη με μικρά άνθη που προηγουμένως είχαν ταξινομηθεί στο γένος Orchis.

Η μικροσκοπική αυτή ορχιδέα της Ευρώπης είναι αρκετά κοινή στη Μεσογειακή λεκάνη, σπανιότερη στα Βόρεια. Σε αρκετές χώρες θεωρείται σπάνιο ή απειλούμενο είδος και προστατεύεται από εθνικούς νόμους. ( Ιρλανδία, Μάλτα κ.α) 

Στα Κύθηρα βρήκα ένα  μόνο μικρό πληθυσμό στο κέντρο του νησιού, ο Delforges την αναφέρει σαν περιορισμένης τοπικής εξάπλωσης. 

Τα άνθη μινιατούρα παραμένουν μισάνοιχτα και έχουν απαλό ροζ χρώμα και ροδοπράσινα νεύρα όταν το φυτό ανθίζει από Μάρτιο έως Μάιο. Ολόκληρο το φυτό είναι πολύ μικρό και συχνά δεν γίνεται αντιληπτό ... προσοχή μην το πατήσετε!!

To όνομα του γένους δόθηκε προς τιμή του Ιταλού καθηγητή βοτανολογίας Vincenzo Tineo (1791-1856) που διετέλεσε Διευθυντής του Βοτανικού Κήπου του Παλέρμο από το 1814 έως το θάνατό του.

Το χαρακτηριστικό επίθετο του είδους προέρχεται από το λατινικό maculatus-a- um που σημαίνει κηλιδωτός και αναφέρεται στις ροδοπράσινες ραβδώσεις των σεπάλων.

Η Οφρύς του Ράινχολντ

Ophrys reinholdii      H. Fleischmann,1907

Orchidaceae

Κύθηρα, 2012

 Μια από τις πιο όμορφες ορχιδέες της Μεσογείου με ευρεία εξάπλωση από τα Βαλκάνια έως το νοτιοδυτικό Ιράν. Ανθίζει Μάρτιο Απρίλιο και δίνει το όνομά της σε ολόκληρη ομάδα αποτελούμενη από πέντε είδη που είναι όλα εξ ίσου εντυπωσιακά. Αν και μεγάλου εύρους κατανομής η ορχιδέα αυτή κάθε άλλο παρά συνηθισμένη θεωρείται . Περιλαμβάνεται στη CITES ενώ σε αρκετές χώρες υπάρχουν προτάσεις να περιληφθεί στο Κόκκινο Βιβλίο Απειλούμενων Ειδών και στην κατηγορία κρίσιμα κινδυνεύον.

Το όνομα της δόθηκε προς τιμή του γερμανού γιατρού Καρόλου Ράινχολντ που υπηρέτησε στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα.

Στα Κύθηρα συνάντησα το 2012 μια μικρή ομάδα από 10 φυτά σε περιορισμένο χώρο στις άκρες χωραφιών που καλλιεργούνται. Φέτος από τα δέκα φυτά έχουν ανθίσει μέχρι σήμερα τα δύο. 

Ophrys tenthredinifera II

Οφρύς η σφηκάφερη II

Προσθήκη λεζάντας

Μια υπέροχη παραλλαγή ή μήπως πρόκειται για υβρίδιο της; Με τις άγριες ορχιδέες της Μεσογείου και της Ευρώπης κανείς δεν είναι ποτέ σίγουρος. Και αυτή είναι η γοητεία τους. Αλλάζουν, προσαρμόζονται στο περιβάλλον και στις ανάγκες των εντόμων που θα τις επικονιάσουν. Mεταλλάσσονται έτσι ώστε να εξασφαλίσουν τη διαιώνιση του είδους τους. Τη συγκεκριμένη οφρύ βρήκα στο κέντρο του νησιού των Κυθήρων σε περιοχή που υπάρχουν άφθονες ophrys fusca s.l. και αρκετές ophrys calypsus var. scolopaxoides. 

Η οφρύς της Ήρας

Ophrys herae Hirth &Spaeth, 1992

Ανθίζει Μάρτιο -Απρίλιο. Αρχικά περιγράφηκε στο νησί της Σάμου, στη συνέχεια όμως εντοπίστηκε και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας. Η συζήτηση για το κατά πόσο, τα είδη που αναφέρονται από την Κρήτη και την Πελοπόννησο, θα πρέπει να ταξινομηθούν σαν  οφρείς της Ήρας, βρίσκεται σε εξέλιξη.

Ανήκει στην ομάδα mammosa (μαστοφόρος), και το όνομα της δόθηκε προς τιμή της Ολύμπιας θεάς Ήρας, η οποία κατά μία παράδοση γεννήθηκε στη Σάμο. Στα Κύθηρα βρήκα 10 περίπου άτομα σε περιορισμένη περιοχή στο κέντρο του νησιού.

Μάρτιος 2013, Κύθηρα

Οι ξελογιάστρες της Άνοιξης ΙΙΙ

Ophrys candica ssp cytherea B.Baumann & H.Baumann 2005

Οφρύς η λευκή, των Κυθήρων

(Bornmuelleri group)

Κύθηρα,Άνοιξη 2011-2012.Φωτογραφίες,κείμενο:Σταυρούλα Φατσέα 

Υπέροχη μικρή ορχιδέα, που περιέγραψαν το 2005 οι Μπάουμαν σαν ξεχωριστό υποείδος της ophrys candica, και θεωρείται τοπικό ενδημικό. Ανθίζει από τα τέλη Μαρτίου ως τα τέλη Μαΐου. Υπάρχει σε όλο το νησί πολλές φορές μαζί με την ophrys candica και την ophrys candica var.minoa. Φέτος η ανθοφορία της ήταν περιορισμένη σε σχέση με το 2011 και τέλειωσε μάλλον νωρίς, στις αρχές Μαΐου.

Οι ξελογιάστρες της Άνοιξης ΙΙ

Ophrys iricolor

Desfontaines,1807

Οφρύς η ιριδόχρωμη

Orchidaceae

Φεβρουάριος - Μάρτιος 2012. Φωτογραφίες, κείμενο: Σ. Φατσέα

Από κάποιους βοτανολόγους θεωρείται ξεχωριστή ομάδα (P. Delforge,1997) ενώ κάποιοι άλλοι θεωρούν ότι ανήκει στην ομάδα fusca. (βλ. σχετική παλαιότερη ανάρτηση). Ο υπέροχος θυρεός που λαμπυρίζει στα χρώματα της ίριδας ενέπνευσε το όνομά της. Οι ιριδόχρωμες ανθίζουν από το Φεβρουάριο ως τα τέλη Μαρτίου σε όλη την Ελλάδα, ενώ κάποια είδη όπως η Οφρύς της Μεσαράς (Ophrys mesaritica) μπορεί να ανθίσουν και από τα μέσα Ιανουαρίου. (βλ. σχετική παλαιότερη ανάρτηση)

Οι ξελογιάστρες της Άνοιξης Ι

Ophrys fusca sensu lato, Link 1799

(O.fusca group) Delforge 2006

Οφρύς η καστανόχρωμη

Orchidaceae

Κύθηρα, Μάρτιος 2012. Φωτογραφίες, κείμενο: Σταυρούλα Φατσέα

Το μουντό και μάλλον θλιμμένο χρώμα της την κάνει να φαίνεται σαν αδιάφορο ζουζούνι πάνω σε θάμνο. Γιατί ακριβώς αυτό θέλει η οφρύς φούσκα. Αν κοιτάξεις προσεκτικά βλέπεις πως είναι λουλούδι. Και τι λουλούδι!

Επειδή δεν έχει τίποτα να δώσει στο έντομο που χρειάζεται για την επικονίασή της, αυτή, όπως και οι υπόλοιπες ophrys, μιμείται την εμφάνιση του θηλυκού κάποιου συγκεκριμένου εντόμου σκορπίζει στον αέρα τη μυρωδιά του και περιμένει το αφελές αρσενικό που στην ορμή του να ζευγαρώσει, ξεγελιέται και μεταφέρει την πολύτιμη γύρη σε άλλο άνθος, δίνοντας τη δυνατότητα στο είδος να διαιωνιστεί. Στην προσπάθεια της αυτή, η οφρύς φούσκα αλλάζει διαρκώς την εμφάνισή της ώστε να είναι ελκυστική...

Προτιμά τα δύσκολα, φυτρώνει ανάμεσα στα φρύγανα και τα αγκάθια της Μεσογείου, σε πετρώδεις τοποθεσίες χαμηλής βλάστησης. Έτσι και τα δεκάδες είδη ή ποικιλίες, που υπάρχουν σε όλη την Ευρώπη και τη Μεσόγειο και προκαλούν πονοκέφαλο στους ειδικούς.

Η σπάνια οφρύς της Μεσαράς

Ophrys mesaritica Paulus &Alibertis

Orchidaceae

Κύθηρα, Ιανουάριος Φεβρουάριος 2012. Φωτογραφίες - κείμενο :Σταυρούλα Φατσέα

Η Οφρύς της Μεσαράς θεωρείται αρκετά σπάνια και αρχικά είχε καταγραφεί σαν στενότοπο ενδημικό της Κρήτης εξ ου και το όνομα. Το 1993 o P. Delforges,  βέλγος ειδικός στις ορχιδέες, τη βρίσκει στη Μάλτα. Ο ίδιος θεωρεί πιθανό να βρίσκεται και στη Λέσβο. Ο H.F Paulus αργότερα ανακοινώνει ότι η συγκεκριμένη οφρύς υπάρχει στα Κύθηρα και άλλα νησιά του Ιονίου. Οι τεράστιες αποστάσεις μεταξύ των τοποθεσιών, δημιουργούν κάποιες αμφιβολίες σχετικά με την ταξινόμηση της Μαλτέζικης. Κάποιοι ειδικοί την θεωρούν υποείδος της Ophrys fusca, κάποιοι άλλοι της Οphrys Iricolor.

Στα Κύθηρα βρήκα αρκετά άτομα ανθισμένα από τα μέσα Ιανουαρίου στα ανατολικά του νησιού.

Ποια είναι η σωστή ταξινόμηση;;Το λουλούδι χαμογελάει κομψά και μεταλλάσσεται όπως του αρέσει, αδιάφορο για τις αγωνίες της ανθρώπινης επιστήμης που τα θέλει όλα τακτοποιημένα με καθαρές ετικέτες.  Απολαύστε τις διαφορετικές μορφές που μπορεί να πάρει ανάλογα με τις δικές της ανάγκες.  

Λιμόδωρο το αποβάλλον

Limodorum abortivum (L.) Schwartz, 1753

Orchidaceae

Πανέμορφη λεπτοκαμωμένη ορχιδέα που βρήκα στα βόρεια του νησιού. Η ομορφιά του άνθους της συγκρίνεται με τις μεγαλοπρεπείς τροπικές συγγενείς της.

Το λιμόδωρο το αποβάλλον, όπως προτιμώ να το λέω, (θεωρώ την μετάφραση του abortivum ως εκτρωτικό κάπως άκομψη βλ.ετυμολ. παρακάτω) είναι σχετικά κοινό σε όλη τη Μεσόγειο ενώ υπάρχει και στην κεντρική Ευρώπη. Το στέλεχος και τα φύλλα, που δεν αναπτύσσονται πλήρως αλλά έχουν μορφή φολίδας είναι σκούρο μωβ γκρί χρώμα και δεν περιέχουν χλωροφύλλη. Το φυτό δεν κάνει φωτοσύνθεση αλλά εξαρτάται από άλλους οργανισμούς για να αναπτυχθεί. Ωστόσο δεν θεωρείται παρασιτικό, αλλά συμβιωτικό με ορισμένους μύκητες (rusella fungus) που εξασφαλίζουν την ανάπτυξή του. Το δυνατό υπόγειο τμήμα του, το ρίζωμα, μπορεί να υπάρχει έως και 10 χρόνια πριν ανθίσει. Γι αυτό ίσως θεωρείται από πολλούς σπάνιο.

Κύθηρα Απρίλιος 2011. Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Το λατινικό όνομα προέρχεται κατά πάσα πιθανότητα από το αρχαίο ελληνικό 

λειμών = λιβάδι και το δώρον ενώ το επίθετο abortivum από το λατινικό aborior που σημαίνει απoβάλλω, και αναφέρεται στα ελλιπή η υποσχηματισμένα φύλλα του φυτού, ή στο ότι τα άνθη μαραίνονται και πεθαίνουν, πριν ανθίσουν πλήρως.    

'Αγριες Ορχιδέες των Κυθήρων

Είναι όμορφες, εύθραυστες και σπάνιες. Με την ελπίδα ότι θα τις προστατεύσουμε όπως τους αξίζει τις παρουσιάζω όλες μαζί.
.....Και επειδή  ρωτάτε, ναι, όλες οι φωτογραφίες είναι από τα Κύθηρα.

Οφρύς της Αριάδνης

Ophrys ariadnae H.F. Paulus, 1994

Orchidaceae

Κύθηρα, Απρίλιος  2011. Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Το πολύπλοκο σχέδιο του θυρεού καθώς και οι αναλογίες την διαφοροποιούν από την Οφρύ την Κρητική με την οποία μοιάζει πολύ. Ταιριαστό το όνομα, αναφορά στο Μίτο της Αριάδνης, το περίφημο κουβάρι κλωστή που η ερωτευμένη βασιλοπούλα της Κρήτης έδωσε στον Θησέα ώστε να μπορέσει να βρεί την έξοδο του Λαβυρίνθου αφού σκότωνε τον Μινώταυρο.  

Ορχιδέα η τρίλοβη

Orchis tridentata (Scop.) R.M.Bateman, A.M.Pridgeon & M.W.Chase

 Syn. Neotinea tridentata

Orchidaceae

Κύθηρα, Μάρτιος 2011. Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Η ορχιδέα αυτή, αρκετά συχνή στην ανατολική Μεσόγειο και βόρεια έως την Γιουγκοσλαβία και τη Μαύρη Θάλασσα, ανθίζει από τέλη Μαρτίου έως τέλη Μαΐου. Στα Κύθηρα την βρήκα σε όλο σχεδόν το νησί σε φρυγανότοπους, πετρώδη εδάφη και χέρσους αγρούς. Μοιάζει με την ορχιδέα τη γαλακτόχρωμη (βλ. παλαιότερη ανάρτηση) που ανθίζει όμως πιο νωρίς, από τα τέλη Φεβρουαρίου και είναι αρκετά σπάνια στα Κύθηρα.