Η σπάνια και πολύτιμη Νεπέτα των Κυθήρων

Nepeta scordotis L. (1756)

Συνώνυμα:
Nepeta hirsuta L.
Nepeta procumbens Mill.

 Lamiaceae – Χειλανθή

Το σχετικά σπάνιο αυτό φυτό ανήκει στο γένος Nepeta, στο οποίο ταξινομούνται περίπου 250–300 είδη, με κύρια εξάπλωση στην Ευρασία και τη βόρεια Αφρική, ενώ αρκετά έχουν εισαχθεί και στη Βόρεια Αμερική.

Το Nepeta scordotis είναι αυτόχθονο της νοτιοανατολικής Ευρώπης και απαντά σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, συμπεριλαμβανομένης της Κρήτης. Αναπτύσσεται κυρίως σε ξηρά, πετρώδη εδάφη και φρυγανότοπους, σε ηλιόλουστες θέσεις. Όπως και άλλα είδη του γένους, είναι αρωματικό φυτό, καλά προσαρμοσμένο σε ξηροθερμικές συνθήκες.

Στο νησί των Κυθήρων είναι μάλλον σπάνιο· το έχω εντοπίσει σε πέντε τοποθεσίες, μία στο βόρειο τμήμα, τρεις στο κεντρικό μέρος του νησιού ενώ πρόσφατα ο καθηγητής βοτανικής Alex Kocyan μου υπέδειξε μία ακόμα θέση στα νοτιοδυτικά. Με βάση την τοπική του παρουσία, εκτιμώ ότι θα μπορούσε να θεωρηθεί απειλούμενο σε επίπεδο νησιού, κυρίως λόγω της κλιματικής αλλαγής και της αυξανόμενης ανθρώπινης δραστηριότητας που ενδέχεται να υποβαθμίσει τους φυσικούς του οικοτόπους.

Ένα συγγενικό είδος του γένους, το Nepeta cataria (γνωστό ως catnip), είναι ιδιαίτερα γνωστό για την επίδρασή του στις γάτες. Όταν το οσφραίνονται, πολλές ώριμες γάτες παρουσιάζουν χαρακτηριστική συμπεριφορά: τρίβονται στο φυτό, παίζουν, γουργουρίζουν και τριλίζουν, σε μια κατάσταση ευφορίας που διαρκεί συνήθως 10–15 λεπτά. Για τον λόγο αυτό, αποξηραμένα φύλλα του φυτού χρησιμοποιούνται ευρέως στην κατασκευή παιχνιδιών για γάτες.

Το όνομα του γένους Nepeta πιθανόν προέρχεται από την αρχαία ετρουσκική πόλη Nepete (σημερινή Nepi στην Ιταλία), η οποία φαίνεται να συνδέεται ετυμολογικά με ρίζα που σημαίνει «νερό». Το ειδικό επίθετο scordotis προέρχεται από την ελληνική λέξη «σκόρδον»  και  αναφέρεται στην χαρακτηριστική οσμή του φυτού.

 Βιβλιογραφία - Πηγές                                                            

Plants of the World Online (POWO).
https://powo.science.kew.org/

World Flora Online (WFO).
 http://www.worldfloraonline.org/

International Plant Names Index (IPNI).
 https://www.ipni.org/

Euro+Med PlantBase.
 http://www.emplantbase.org/

 

Ο σπάνιος στάχυς του Σπραιτζενχόφερ

Stachys spreitzenhoferi Heldr. subsp. spreitzenhoferi

Lamiaceae

Πολυετές χαμαίφυτο με πυκνό φύλλωμα που σχηματίζει όμορφες ημισφαιρικές τούφες πάνω στους κάθετους βράχους που αναπτύσσεται. 

Προτιμά τις σχισμές ορθογκρεμών ασβεστολιθικής σύστασης κυρίως σε χαμηλά υψόμετρα. Ανθίζει από Μάιο έως Ιούλιο. 

Οι ταξιανθίες με τα μικροσκοπικά λευκά άνθη σε ομάδες των 4-6 αναπτύσσονται σαν στάχυ όπως και σε πολλά άλλα είδη του γένους εξ ου και το λατινικό όνομα του. Τα πέταλα είναι λευκά με ροζ στίγματα στο άνω και στο κάτω χείλος. Χαρακτηρίζεται σπάνιο αλλά δεν έχει οριστεί καθεστώς προστασίας καθώς δεν φαίνεται να απειλείται ιδιαίτερα κυρίως λόγω του δυσπρόσιτου του ενδιαιτήματός του.

Στο υποείδος virella (Stachys spreitzenhoferi Heldr. subsp.virella D.Perss.)  που εμφανίζεται μόνο στο κάστρο της Μονεμβασιάς, το άνω χείλος είναι εντελώς λευκό,και τα φύλλα πιο πράσινα. Παρόμοια φυτά (με εντελώς λευκό άνω χείλος) βρήκα σε όλες τις ανατολικές ακτές του νησιού.

Το χαρακτηριστικό επίθετο του είδους δόθηκε από τον Γερμανό βοτανολόγο Theodor Henrich Herrmann von Heldreich, (1822-1902) προς τιμήν του αυστριακού G.C. Spreitzenhofer (1835-1883) που μελέτησε τη χλωρίδα των Ιονίων Νήσων στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο ίδιος επισκέφτηκε τα Κύθηρα και συνέλεξε δείγματα φυτών τον Ιούνιο του 1880.(Α. Γιαννίτσαρος, 2004)

Στάχυς ο κρητικός

Stachys cretica L.

Syn. Stachys italica Mill. , Stachys germanica var.italica (Mill.) Briq.

Lamiaceae

 Το γένος stachys, ένα από τα πολυπληθέστερα της οικογένειας των χειλανθών 

(Labiateae/Lamiaceae) συμπεριλαμβάνει πάνω από 300 είδη με εξάπλωση σε όλο τον κόσμο, εκτός Αυστραλίας και Νέας Ζηλανδίας. Τα περισσότερα είδη συγκεντρώνονται στις ζεστές εύκρατες ζώνες γύρω από τη Μεσόγειο και τη Νοτιοδυτική Ασία, ενώ δευτερευόντως αναπτύσσονται στη Βόρεια και Νότια Αμερική και στη Νότια Αφρική. Αγαπούν τις πετρώδεις τοποθεσίες κυρίως ασβεστολιθικής σύστασης.

Στο συγκεκριμένο είδος ανήκουν αρκετά υποείδη που εμφανίζονται στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου και έως τον Εύξεινο Πόντο. Κοινές ονομασίες σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες δείχνουν την εκτίμηση που τρέφει η λαϊκή θεραπευτική για πολλά από τα είδη του γένους.

Για παράδειγμα woundwort, λαικό όνομα του stachys στα Αγγλικά, αφού διάφορα είδη χρησιμοποιήθηκαν για την θεραπεία τραυμάτων και πληγών ιδιαίτερα στη μεσαιωνική Βρετανία.

Σύγχρονη έρευνα αποδεικνύει τις φαρμακευτικές ιδιότητες των πολυχρησιμοποιημένων από την παραδοσιακή ιατρική φυτών. Το αιθέριο έλαιο που προέρχεται από τα αέρια μέρη αρκετών ειδών stachys, βρέθηκε να περιέχει δραστικά συστατικά με έντονη αντιβακτηριδιακή, αντιμικροβιακή και μυκητοκτόνο δράση. (Ozturk M, Duru et al. 2009, Skaltsa HD et al. 2003)

Το όνομα του γένους προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη στάχυς ενώ το χαρακτηριστικό επίθετο φανερώνει την γεωγραφική προέλευση του είδους που έχει ευρεία εξάπλωση στην Κρήτη.
Στα Κύθηρα ανθίζει από μέσα Μαϊου έως τον Ιούνιο κυρίως στο κέντρο του νησιού.  

Σκουτελάρια των βράχων, η κυθέρεια

Scutellaria rupestris Boiss.&Heldr. ssp. cytherea (Rech.fil) Greuter&Burdet

Lamiaceae/Labiatae

Κύθηρα, Άνοιξη 2011. Φωτογραφίες, κείμενα:Σταυρούλα Φατσέα

Μικρό χαμαίφυτο με όρθιους βλαστούς ως 20εκ ύψος. Τα ασημοπράσινα χνουδωτά φύλλα είναι μεγαλύτερα στη βάση του φυτού. Η ανθοφορία κατά μήκος των βλαστών είναι πυκνή και εντυπωσιακή. Τα λευκά πέταλα σχηματίζουν σωλήνα που καταλήγει σε δύο χείλη. Το επάνω ροζ και το κάτω λευκό χωρίς ραβδώσεις ή άλλα σημάδια. Ο κάλυκας έχει χαρακτηριστικό σχήμα ρηχής λεκάνης που ενέπνευσε το όνομα του γένους, από τη λατινική λέξη scutella = μικρή λεκάνη.  Η λέξη σκουτέλα χρησιμοποιείται στην κυθηραϊκή διάλεκτο με την ίδια ακριβώς έννοια.

Το σπάνιο αυτό είδος θεωρήθηκε αρχικά στενότοπο ενδημικό των Κυθήρων, αλλά υπάρχουν αναφορές ότι ενδημεί και στη Πελοπόννησο (Tan et al. 2006, Λ. Κουτσοθεοδωρής, 2008)

Στους διεθνείς καταλόγους το είδος εμφανίζεται ως σπάνιο ή τρωτό. Κρίνοντας όμως από τα ελάχιστα φυτά έχουν απομείνει μετά τις πυρκαγιές και την παράνομη βόσκηση, ιδιαίτερα στα δυτικά, όπου υπήρχαν εύρωστοι πληθυσμοί, θα έλεγα ότι θα έπρεπε να καταταχθεί σε ανώτερη κατηγορία κινδύνου. 

 Δυστυχώς όπως και για άλλα σπάνια και απειλούμενα είδη στο νησί, δεν έχει ληφθεί κανένα μέτρο προστασίας.

Βαλλωτή η καλυκοφόρος

Ballota acetabulosa (L.) Benth.

Lamiaceae/Labiatae

Τα μπαμπακούλια

Κύθηρα, Μάιος 2012. Φωτογραφίες, κείμενο:Σταυρούλα Φατσέα

Το γένος βαλλωτή περιλαμβάνει περίπου 33 είδη αυτοφυών στις εύκρατες περιοχές της Ευρώπης , Βόρειας Αφρικής και Δυτικής Ασίας. Μεγαλύτερη ποικιλία ειδών εμφανίζεται στη Μεσογειακή λεκάνη.

Το όνομα φαίνεται να χρησιμοποίησε ο Διοσκουρίδης για το φυτό που σήμερα ονομάζουμε ballota nigra, βαλλωτή η μέλαινα, ενώ από τις πηγές προκύπτει ότι το φυτό ballota acetabulosa, ο Διοσκουρίδης το περιγράφει ως ψευδοδίκταμο.

τὸ δὲ ψευδοδίκταμνον καλούμενον φύεται <μὲν> ἐν πολλοῖς τόποις, ἐμφερὲς δὲ τῷ πρὸ αὐτοῦ, ἔλαττον δὲ καὶ ἧττον δριμύ. ποιεῖ δὲ τὰ αὐτὰ τῷ δικτάμνῳ, οὐχ ὁμοίως ἐνεργοῦν.

Διοσκουρίδης Βιβλίο 3.32.2α

Το χαρακτηριστικό επίθετο του γένους acetabulosa, προέρχεται από το λατινικό acetabulum = κυλίκιο, κάλυκας των ανθέων εξ ου και η ορθή μετάφραση καλυκοφόρος ή καλυκοειδής. Η εμφάνιση του φυτού χαρακτηρίζεται από την παρουσία των πολλών πυκνών καλύκων που συχνά μοιάζουν σαν να είναι αυτοί τα άνθη του φυτού, ενώ στην πραγματικότητα τα μικροσκοπικά λουλουδάκια αναπτύσσονται στο κέντρο τους.

Στην παραδοσιακή, λαϊκή ιατρική οι νεαροί βλαστοί (πανάκια) πολτοποιούνται και τοποθετούνται πάνω σε καψίματα και επιφανειακά τραύματα τα οποία επουλώνουν. Εσωτερικά θεωρείται ότι θεραπεύει τις φλεγμονές, είναι αντιβηχικό και καταπραΰνει γαστροεντερικά προβλήματα.

Σύγχρονη έρευνα αποδεικνύει ότι το εκχύλισμα βαλλωτής έχει ισχυρή αντιβακτηριδιακή δράση και θα μπορούσε να είναι χρήσιμο στη θεραπεία μολύνσεων. (Dulger-Sener 2010)

Κοινές ονομασίες στην Ελλάδα: φυτιλάκι, αλουμινάκι, αποπουλιά, φουφλιά, φουρφουλιά,λυχναράκι, φάσσας, καπτουριά, καντηλαναύτρα

Στα Κύθηρα το φυτό είναι γνωστό σε όλο το νησί με το λαϊκό όνομα μπαμπακούλια. Παλαιότερα, τέτοια εποχή κάθε χρόνο μάζευαν τα μπαμπακούλια, δηλαδή τους ξερούς κάλυκες του φυτού. Τα μικρά αυτά χωνάκια τα τοποθετούσαν ανεστραμμένα ανά δύο αφού έβγαζαν το σπόρο από το ένα, στο λάδι του καντηλιού, που υπήρχε στο εικονοστάσι κάθε σπιτιού και τα άναβαν. Η φλογίτσα τους κρατούσε περίπου 10 ώρες αναμμένη χωρίς να δημιουργεί καπνιά.

Θυμάρι

Thymus capitatus (L.) Hoffmanns&Link

Syn. Coridothymus capitatus (L.) Rchb.f

Lamiaceae

 Αειθαλής θάμνος αυτοφυής σε όλη τη Μεσόγειο. Χρησιμοποιείται ευρύτατα για θεραπευτικούς σκοπούς από την αρχαιότητα. Οι Σουμέριοι το χρησιμοποίησαν σαν καρύκευμα και φάρμακο.Στην Αρχαία Αίγυπτο χρησιμοποιήθηκε στο βαλσάμωμα των νεκρών. Στην Αρχαία Ελλάδα σαν λιβάνι για τον καθαρισμό των ναών. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος λέει πως όταν καίγεται το θυμάρι διώχνει όλα τα κακόβουλα πλάσματα. Ο Διοσκουρίδης περιγράφει 5 είδη θυμαριού μεταξύ αυτών και το γνωστό μας μεσογειακό θυμάρι. Συστήνει το φυτό για αναπνευστικά προβλήματα, σαν αποχρεμπτικό για το άσθμα και εξωτερικά σαν απολυμαντικό των πληγών μαζί με ξύδι.

Είναι πολύ δημοφιλές σαν καρύκευμα και συντηρητικό τροφών ήδη από την αρχαιότητα. Από τη Ρωμαϊκή εποχή χρησιμοποιήθηκε σαν συντηρητικό και αρωματικό τυριών και η φράση “μυρίζει θυμάρι” σήμαινε έπαινο για το φαγητό. Στην περίφημη γαλλική κουζίνα το θυμάρι κατέχει σημαντική θέση και υπάρχει πάντα στο ματσάκι μυρωδικών (bouquet garnis)

Παλιοί θρύλοι λένε ότι το θυμάρι δίνει θάρρος και αισιοδοξία απομακρύνοντας την μελαχγολία και τη δειλία. Σε αρχαίες τελετουργίες πολεμιστές έκαναν μπάνιο με θυμάρι πριν τη μάχη για να αποκτήσουν δύναμη και θάρρος.Στο Μεσαίωνα οι κυρίες κεντούσαν μια μέλισσα πάνω σε ένα κλαδί θυμάρι στα μαντήλια που έκαναν δώρο στους ιππότες τους.

Στην παραδοσιακή ελληνική θεραπευτική οι παλιοί χρησιμοποιούσαν το θυμάρι για τον πονόδοντο, το βήχα, τις βρογχίτιδες και σαν αποσμητικό. Η σύγχρονη έρευνα επιβεβαιώνει ότι οι δραστικές ουσίες που περιέχει έχουν έντονη αντισηπτική , χωνευτική και αντιπυρετική δράση. Είναι επίσης τονωτικό των ούλων!!! 

Λίγες σταγόνες αιθέριο έλαιο θυμαριού σε κάποιο λάδι βάσης κάνουν καλό σε τσιμπήματα εντόμων, επιφανειακές πληγές, πονοκεφάλους, ρευματισμούς κ.α. Μια παράδοση λέει πως ένα κλαράκι θυμάρι κάτω από το μαξιλάρι διώχνει την αυπνία και εξασφαλίζει ήρεμο ύπνο.

Σε όλες τις εποχές και σε όλους τους πολιτισμούς της Μεσογείου και της Ευρώπης το θυμάρι ( για την ακρίβεια κάποιο από τα πολλά είδη που είναι αυτοφυή στις περιοχές αυτές) θεωρήθηκε σύμβολο θάρρους και ανδρείας, επουλωτικό, διεγερτικό, τονωτικό,αφροδισιακό. Αν, ακολουθώντας τη ρήση του Αντισθένη “ Αρχή παιδεύσεως η των ονομάτων επίσκεψις”, ερευνήσουμε τη ρίζα του λατινικού ονόματος θα δούμε τη σχέση που η θαυμάσια αρχαία ελληνική γλώσσα εκφράζει μεταξύ σημαίνοντος και σημαινομένου. Το όνομα thymus προέρχεται από το αρχαίο ελληνικός θυμός = θάρρος, ζωτική δύναμη, πάθος. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα ένα από τα τρία μέρη της ψυχής είναι ο θυμός, η κινητήρια δύναμη των ευγενών συναισθημάτων. Αξίζει να σημειωθεί η σχέση με το ρήμα θύω που αρχικά σήμαινε βγάζω καπνούς και στη συνέχεια θυσιάζω.Το θυμίαμα ( λέξη από την ίδια ρίζα) ευφραίνει τους παντοδύναμους θεούς από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα με το έντονο άρωμα των αρωματικών φυτών που καίγονται προσφορά σε κείνους.

Κύθηρα, Ιούνιος 2011. Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Κορυφαίο μελισσοτροφικό φυτό, δίνει το εξαιρετικό θυμαρίσιο μέλι το οποίο από πολλούς θεωρείται ανώτερο όλων. Στο θυμάρι κυρίως οφείλεται η υπέροχη γεύση του Κυθηραϊκού μελιού, αφού το είδος Thymus capitatus που κυριαρχεί στο Τσιρίγο, Ιούνιο και Ιούλιο είναι από τα πιο αρωματικά είδη θυμαριού.  

Αθρίμπη

Satureja thymbra L.

Αθρίμπη, Νεραθρίμπη

Lamiaceae/Labiatae

Κύθηρα, Ιούνιος 2011. Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Το γένος Satureja περιλαμβάνει πάνω από 30 είδη με έντονο άρωμα που θυμίζει θυμάρι και δεντρολίβανο. Το είδος Satureja thymbra είναι αρκετά κοινό σε όλη τη Μεσόγειο. Ανθίζει από Μάρτιο ως τον Ιούνιο. Υπάρχουν διάφορα κοινά ονόματα σε όλη την Ελλάδα: Θρούμπι, Αθρύμπη, Θύμπρος, Τραγορίγανη κ.α.

Στα Κύθηρα τη λέμε αθρίμπη ή νεραθρίμπη. Παλιότερα χρησιμοποιούσαν το φυτό για να καθαρίσουν τα βαρέλια πριν βάλουν τον καινούργιο μούστο.

Θεωρείται βότανο με μεγάλη θεραπευτική αξία αλλά λόγω μεγάλης περιεκτικότητας σε δραστικά συστατικά πρέπει να γίνεται προσεκτική χρήση. Κατά των λοιμώξεων, θερμαντικό, τονωτικό, αφροδισιακό, ενισχυτικό του ανοσοποιητικού συστήματος, κατά της υπέρτασης. Η δράση του είναι παρόμοια με αυτή του θυμαριού. Εξαιρετικό κατά των δερματοπαθειών και των μυκητιάσεων.

Σαν καρύκευμα προσθέτει ιδιαίτερο πιπεράτο άρωμα σε λαχανικά και όσπρια, διευκολύνοντας συγχρόνως την πέψη. Στα γερμανικά το όνομά του, Bohnenkraut, που σημαίνει βότανο των φασολιών δηλώνει την παραδοσιακή χρήση του με τα όσπρια. Στο παρελθόν το χρησιμοποιούσαν σαν μπαχαρικό αντί για πιπέρι και γι αυτό σε κάποιες ευρωπαϊκές γλώσσες οι κοινές ονομασίες παραπέμπουν στο πιπέρι, “pepper herb”= πιπεροβότανο, poivrette= πιπεράκι. Χρησιμοποιήθηκε επίσης σαν συντηρητικό τροφών επειδή αποτρέπει τη δημιουργία βακτηρίων. Το αιθέριο έλαιο του συγκρίνεται με αυτά της ρίγανης και του θυμαριού και από μερικούς αξιολογείται σαν ανώτερο όσον αφορά στην βακτηριοκτόνο δράση του.

Το όνομα satureja μάλλον χρησιμοποίησε πρώτος ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος που το συνδέει με τους Σατύρους συνοδούς του Διονύσου, θεού του κρασιού. Μια άλλη εκδοχή θεωρεί ότι η λέξη προέρχεται από αραβική ρίζα.

Ο Διοσκουρίδης περιγράφει το φυτό με το όνομα θύμβρα:

“ θύμβρα· καὶ αὐτὴ γνώριμος, γεννωμένη ἐν λεπτογείοις καὶ τραχέσι τόποις, ὁμοία θύμῳ, ἐλάσσων μέντοι καὶ ἁπαλωτέρα, φέρουσα στάχυν ἄνθους μεστόν, ἔγχλωρον. δύναται δὲ τὰ αὐτὰ τῷ θύμῳ ὁμοίως λαμβανομένη καὶ πρὸς τὴν ἐν ὑγιείᾳ χρῆσιν εὔθετος. γίνεται δὲ καὶ σπαρτὴ θύμβρα, κατὰ πάντα τῆς ἀγρίας ἐλάσσων, εὐχρηστοτέρα δὲ πρὸς βρῶσιν διὰ τὸ μὴ ἐπιτετάσθαι τὴν δριμύτητα.” (3.37)

Φασκομηλέα

Salvia fruticosa Mill. ( Salvia triloba) L.

Lamiaceae/ Labiateae

Κύθηρα, Απρίλιος 2011.
Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

 Το γένος Salvia περιλαμβάνει περίπου 900 είδη φυτών με εξάπλωση στις εύκρατες και τροπικές περιοχές της γης. Αρκετά από αυτά με μεγάλα εντυπωσιακά άνθη, καλλιεργούνται σαν καλλωπιστικά. Στην Ελλάδα υπάρχουν 23 αυτοφυή είδη Salvia με κοινά ονόματα όπως φασκομηλιά, χαχομηλιά, αλισφακία, αλιφασκιά, ιεροβότανο, αγιάννης, γοργόγιαννης κ.α. Τα σημαντικότερα αυτοφυή είδη στην Ελλάδα είναι η Salvia officinalis ( σπάνιο ) και η Salvia fruticosa (triloba) (κοινό).Το δεύτερο πιθανόν είναι ο ελελίσφακος του Θεόφραστου. (βλ. παρακάτω)

Το όνομά salvia χρησιμοποίησε πρώτος ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και προέρχεται από το λατινικό ρήμα salvare= σώζω, διασώζω. Η νέα ελληνική λέξη φασκομηλιά προέρχεται με αντιμετάθεση από το μεσν. Σφακομηλέα= σφάκος + μηλέα ( Μπαμπινιώτης 1998) Σφάκος είναι αρχαιότατη λέξη που δήλωνε είτε τη φασκομηλιά είτε ένα είδος λειχήνα με ευχάριστη οσμή αλλά πολύ πικρή γεύση. Η λέξη παραμένει σε πολλές νοελλληνικές διαλέκτους ( Κρήτη, Κύθηρα) και δηλώνει συνήθως κάτι πολύ πικρό. ( σπάκα, αγριόσπακα = η πικροδάφνη στα Κύθηρα)

Είναι πασίγνωστο πια το αραβικό ρητό: “ Γιατί να πεθάνει κάποιος όταν έχει φασκόμηλο στην αυλή του;”. Οι σπουδαίες φαρμακευτικές ιδιότητες του φασκόμηλου έχουν περιφραφεί από την αρχαιότητα. Οι Ρωμαίοι το ονόμαζαν “φυτό ιερό”, και πίστευαν ότι αποτρέπει τον θάνατο. Αναφέρεται στον Θεόφραστο,ο οποίος διακρίνει δύο είδη τον “σφάκον” και τον “ελελίφασκον”.

“Σφάκος δε και ελελίσφακος διαφέρουσιν ωσάν το μεν ήμερον, το δε άγριον. Λειότερον γαρ το φύλλον του σφάκου και έλαττον και αιχμηρότερον, το δε του ελελίσφακου τραχύτερον”

Θεόφραστος Περί φυτών ιστορίας, 6,2,5

Επίσης αναφέρεται στον Ιπποκράτη, τον Διοσκουρίδη, τον Αέτιο,τον Γαληνό, κ.α

Οι Γάλλοι το έχουν σε μεγάλη εκτίμηση και το χρησιμοποιούν με διάφορους τρόπους στην περίφημη κουζίνα τους, σαν αρωματικό σε τουρσιά και καπνιστά. Οι Κινέζοι το ονομάζουν “τσάι ελληνικό” και συχνά το θεωρούν ανώτερο του δικού τους.

Σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες το είδος Salvia fruticosa αναφέρεται σαν “ελληνικό φασκόμηλο”: sauge grecque, greek sage, graesk salvie, griechischer salbei. Η αφθονία του στην ελληνική φύση και ο συνδυασμός κλίματος και εδαφικών χαρακτηριστικών του προσδίδουν εξαιρετικές φαρμακευτικές ιδιότητες που συγκρίνονται με αυτές του είδους Salvia officinalis. Σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα θεωρείται ανώτερο κυρίως λόγω του λεπτού αρώματος και της μικρότερης τοξικότητας σε περίπτωση υπερβολικής κατανάλωσης. Αναγνωρίζεται σαν θαυμάσιο τονωτικό, αντιρευματικό, εξαιρετικό καλλυντικό για το δέρμα, τα μαλλιά και τα δόντια, στυπτικό, αντισηπτικό, επουλωτικό, αποχρεμπτικό. Κυρίως όσον αφορά το είδος salvia officinalis xρειάζεται προσοχή γιατί υπερβολική κατανάλωση μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα στον ανθρώπινο οργανισμό.

Στα Κύθηρα συλλέγουμε τις κορυφές της φασκομηλιάς μετά την ανθοφορία και πριν αρχίσουν τα πρωτοβρόχια. [Θεωρείται ότι αυτή της Αγίας Μόνης είναι η καλύτερη στο νησί. Μάλλον πρέπει να πω, ήταν αφού η περυσινή φωτιά μείωσε σοβαρά τον πληθυσμό της. Τη δουλειά αποτελειώνουν τα κατσίκια που βόσκουν στην περιοχή ανενόχλητα και μειώνουν τις πιθανότητες να επανέλθει μετά από χρόνια.] Την αποξηραίνουμε σε ξηρό και σκοτεινό μέρος για περίπου ένα μήνα. Υπήρξε το αγαπημένο ρόφημα των παλιότερων. Τα τελευταία χρόνια δεν είναι και τόσο δημοφιλές είτε εξ αιτίας της ιδιαίτερης γεύσης είτε διότι αντικαταστάθηκε από άλλα μοντέρνα ροφήματα. Κρίμα για μας! Θα μπορούσαμε πολλαπλά να ωφεληθούμε αφού εκτός των άλλων συμβάλλει και στην όξυνση των νοητικών λειτουργιών κάτι που μάλλον μας χρειάζεται επειγόντως!

Αγριολεβάντα,Γαλλική Λεβάντα

Lavandula stoechas L.

Labiatae / Lamiaceae

Αειθαλής θάμνος ενδημικός της Μεσογείου που έχει εξαπλωθεί σε όλο σχεδόν τον κόσμο.Ονομάζεται και γαλλική ή ισπανική λεβάντα. Μπορεί να φτάσει έως και 80 πόντους ύψος. Αν και είναι η αρχαιότερη ποικιλία λεβάντας σήμερα χρησιμοποιείται κυρίως σαν καλλωπιστικό κήπων. Το άρωμα της, που θυμίζει περισσότερο δενδρολίβανο ή καμφορά και δεν είναι τόσο φίνο όσο της “πραγματικής λεβάντας” (lavandula angustifolia, english lavender), και γι αυτό το αιθέριο έλαιο της θεωρείται κατώτερης ποιότητας.

Φεβρουάριος 2011. Βόρεια Κύθηρα.
Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα.

Το όνομα lavandula προέρχεται από το λατινικό lavare= πλένω και αναφέρεται στο Ρωμαϊκό έθιμο να αρωματίζεται το νερό του μπάνιου με τα φύλλα και τα λουλούδια του φυτού. Stoechas = στοιχάς από το όνομα νησιών έξω από τη Μασσαλία που οι Αρχαίοι Ελληνες ονόμαζαν Στοιχάδες ( σειρές )

Τα νησιά αυτά σήμερα ονομάζονται Iles d' Hyeres, και ένα από αυτά, το Port Cros φιλοξενεί το ομώνυμο Εθνικό Πάρκο όπου προστατεύονται πολλά ενδημικά φυτά της Μεσογείου.  

Του λαγού το παξιμάδι....!!!

Prasium majus L.

Lamiaceae

Κοντολιάνικα Κύθηρα Ιανουάριος 2011.
Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Αειθαλής αρωματικός θάμνος κοινός σε όλη τη Μεσόγειο. Ανθίζει από τον Δεκέμβριο ως τον Ιούνιο. Στα Κύθηρα και στην Κρήτη το λένε λαγοπαξίμαδο ή λαγουδοπαξίμαδο ή του λαγού το παξιμάδι.

Τα τρυφερά βλαστάρια τρώγονται ωμά ή βρασμένα.Θεωρείται ότι έχει θεραπευτικές ιδιότητες. Είναι καλό χωνευτικό , επουλωτικό των ελκών στομάχου και δωδεκαδακτύλου και ρυθμίζει την έκκριση γαστρικών υγρών.

'Αλλα κοινά ονόματα:φασσόχορτο, ψευδοπράσιο, φονόχορτο.

Τεύκριο το βραχύφυλλο

Teucrium brevifolium Sch.

Labiatae  (Lamiaceae)

Αειθαλής θάμνος ενδημικός της ανατολικής Μεσογείου. Ανήκει στη μεγάλη οικογένεια των χειλανθών. To είδος Teucrium brevifolium περιλαμβάνεται στον Κατάλογο Απειλούμενων Ειδών της IUCN (1993, Ελλάδα) με το χαρακτηρισμό “σπάνια”.

Στα Κύθηρα το βρίσκουμε κυρίως στα δυτικά και νότια. Ανθίζει από το τέλος Δεκεμβρίου, και αποτελεί πολύτιμη τροφή για τις μέλισσες αυτή την εποχή που η ανθοφορία είναι χαμηλή.

Τα άνθη του με τους στήμονες να προεξέχουν σαν μικρές κεραίες, μπορεί να είναι λευκά ή ροζ ή ανοικτά μωβ