Σκουτελάρια των βράχων, η κυθέρεια

Scutellaria rupestris Boiss.&Heldr. ssp. cytherea (Rech.fil) Greuter&Burdet

Lamiaceae/Labiatae

Κύθηρα, Άνοιξη 2011. Φωτογραφίες, κείμενα:Σταυρούλα Φατσέα

Μικρό χαμαίφυτο με όρθιους βλαστούς ως 20εκ ύψος. Τα ασημοπράσινα χνουδωτά φύλλα είναι μεγαλύτερα στη βάση του φυτού. Η ανθοφορία κατά μήκος των βλαστών είναι πυκνή και εντυπωσιακή. Τα λευκά πέταλα σχηματίζουν σωλήνα που καταλήγει σε δύο χείλη. Το επάνω ροζ και το κάτω λευκό χωρίς ραβδώσεις ή άλλα σημάδια. Ο κάλυκας έχει χαρακτηριστικό σχήμα ρηχής λεκάνης που ενέπνευσε το όνομα του γένους, από τη λατινική λέξη scutella = μικρή λεκάνη.  Η λέξη σκουτέλα χρησιμοποιείται στην κυθηραϊκή διάλεκτο με την ίδια ακριβώς έννοια.

Το σπάνιο αυτό είδος θεωρήθηκε αρχικά στενότοπο ενδημικό των Κυθήρων, αλλά υπάρχουν αναφορές ότι ενδημεί και στη Πελοπόννησο (Tan et al. 2006, Λ. Κουτσοθεοδωρής, 2008)

Στους διεθνείς καταλόγους το είδος εμφανίζεται ως σπάνιο ή τρωτό. Κρίνοντας όμως από τα ελάχιστα φυτά έχουν απομείνει μετά τις πυρκαγιές και την παράνομη βόσκηση, ιδιαίτερα στα δυτικά, όπου υπήρχαν εύρωστοι πληθυσμοί, θα έλεγα ότι θα έπρεπε να καταταχθεί σε ανώτερη κατηγορία κινδύνου. 

 Δυστυχώς όπως και για άλλα σπάνια και απειλούμενα είδη στο νησί, δεν έχει ληφθεί κανένα μέτρο προστασίας.

Το Πολύγαλα της Ελένης: Σπάνιο και Απειλούμενο

Polygala helenae Greuter

Polygalaceae

 Κύθηρα,Άνοιξη 2012. Φωτογραφίες, κείμενο: Σταυρούλα Φατσέα 

 Το γένος polygala περιλαμβάνει πάνω από 500 είδη πολλά από τα οποία είναι εξαιρετικά εντυπωσιακά και καλλιεργούνται σαν καλλωπιστικά. Ο Λινναίος ονόμασε το γένος από τις ελληνικές λέξεις πολύ και γάλα ίσως επηρεαζόμενος από την αρχαία πεποίθηση ότι τα ζώα που τρέφονταν με ανάλογα φυτά έβγαζαν περισσότερο γάλα.

Το περίφημο Polygala helenae, το Πολύγαλα της Ελένης, από τους πιο μικρούς εκπροσώπους του γένους, είναι στενότοπο ενδημικό των Κυθήρων. Περιγράφηκε από τον σπουδαίο βοτανολόγο Greuter κατά την δεκαετία του 1960. Είναι ένα από τα 50 πιο σπάνια, απειλούμενα είδη της Μεσογείου.

Εχει χαρακτηριστεί CR ( κρίσιμα κινδυνεύον) σύμφωνα με τα κριτήρια του Κόκκινου καταλόγου της IUCN διότι ο βιότοπός του, εξ όσων γνωρίζουμε, περιορίζεται σε δύο μόνον μικρές περιοχές των Κυθήρων οι οποίες μάλιστα δέχονται ισχυρές πιέσεις λόγω πυρκαγιών και τουριστικής ανάπτυξης. Δυστυχώς το φυτό δεν περιλαμβάνεται στους διεθνείς ή εθνικούς καταλόγους προστασίας που σημαίνει ότι έχει αφεθεί στη μοίρα του. (Γ. Ιατρού, Πανεπιστήμιο Πατρών)

Το 1753 ο Λινναίος ονόμασε το γένος από τις ελληνικές λέξεις πολύ και γάλα ίσως επηρεαζόμενος από την αρχαία πεποίθηση ότι τα ζώα που τρέφονταν με ανάλογα φυτά έβγαζαν περισσότερο γάλα.

Κάποια είδη χρησιμοποιούνται στην παραδοσιακή ανατολική θεραπευτική σαν ισχυρό δυναμωτικό ίσης αξίας με το τζινσενγκ. Η ρίζα του φυτού θεωρείται ότι ενδυναμώνει τη θέληση και την ορμή του ανθρώπου να πραγματώσει υψηλούς στόχους, βοηθώντας την καταπολέμηση παλαιών συνηθειών και αγκυλώσεων.   

Οι ξελογιάστρες της Άνοιξης ΙΙΙ

Ophrys candica ssp cytherea B.Baumann & H.Baumann 2005

Οφρύς η λευκή, των Κυθήρων

(Bornmuelleri group)

Κύθηρα,Άνοιξη 2011-2012.Φωτογραφίες,κείμενο:Σταυρούλα Φατσέα 

Υπέροχη μικρή ορχιδέα, που περιέγραψαν το 2005 οι Μπάουμαν σαν ξεχωριστό υποείδος της ophrys candica, και θεωρείται τοπικό ενδημικό. Ανθίζει από τα τέλη Μαρτίου ως τα τέλη Μαΐου. Υπάρχει σε όλο το νησί πολλές φορές μαζί με την ophrys candica και την ophrys candica var.minoa. Φέτος η ανθοφορία της ήταν περιορισμένη σε σχέση με το 2011 και τέλειωσε μάλλον νωρίς, στις αρχές Μαΐου.

Κενταύρια των Κυθήρων

Centaurea cytherea K.H.Rechinger
Centaurea redempta subsp. cytherea (Rech.f.) Routsi &T. Georgiadis

Asteraceae/ Compositae

Κύθηρα, Φεβρουάριος-Απρίλιος 2012.
Φωτογραφίες, κείμενο:Σταυρούλα Φατσέα

Το φυτό αρχικά εντοπίστηκε την δεκαετία του 1960 από τον γερμανό βοτανολόγο K.H. Rechinger και θεωρήθηκε ότι είναι η Centaurea redempta Heldr., είδος ενδημικό της Δυτικής Κρήτης

Στη συνέχεια όμως καταχωρίζεται στη φυτοθήκη του Βερολίνου σαν ξεχωριστό είδος με το όνομα Centauria cytherea, με οικότοπο το Καψάλι Κυθήρων.

Τη δεκαετία του '90 οι Ρούτση και Γεωργιάδης την περιγράφουν σαν Centaurea redempta subsp. cytherea.

Tο είδος βρίσκεται σε καθεστώς προστασίας ( ΠΔ 67/ 81) αφού είναι σπάνιο και απειλούμενο σύμφωνα με τους διεθνείς καταλόγους IUCN 1993, 1997. Κρίμα, που στο Κάστρο Κυθήρων θεωρείται ενοχλητικό αγκάθι και κόβεται σαν αγριόχορτο. Φέτος βρήκα τουλάχιστον δέκα φυτά κατεστραμμένα από τη ρίζα, μετά τον ετήσιο καθαρισμό των εξωτερικών χώρων. Ίσως θα έπρεπε να υπάρξει κάποια πρόνοια από τους αρμόδιους ώστε η κενταύρια να μην κόβεται μαζί με τα άλλα αγριόχορτα. Πολλοί θα ταξίδευαν μίλια για να την δουν, αφού πρόκειται για στενότοπο ενδημικό των Κυθήρων. Καταγραφές για ύπαρξη του στη Νότια Πελοπόννησο υπάρχουν, αλλά δεν είναι επιβεβαιωμένες επιστημονικά.

Η κενταύρια αυτή, που από κάποιους Χωραϊτες αναφέρεται με την κοινή ονομασία πετροκάλι*, αρχίζει να ανθίζει κατά την πρώιμη άνοιξη του Κάστρου (Φεβρουάριος – Μάρτιος). Τα αγκαθωτά μπουμπούκια ανοίγουν σε διαφορετικούς χρόνους και έτσι το φυτό παραμένει ανθισμένο μέχρι τα τέλη Απριλίου. (ΑΝ ξεφύγει από το καθάρισμα βέβαια!! )

*Στο υπόλοιπο νησί, πετροκάλι ή κακαράκι ή αγκιναράκι ονομάζεται το είδος centaurea raphanina που είναι βρώσιμο.

'Αλλιο το γομφρενοειδές

Allium gomphrenoides Boiss. & Heldr.

Liliaceae/ Alliaceae

Κύθηρα, Άνοιξη 2011. Φωτογραφίες, κείμενο:Σταυρούλα Φατσέα

Το γένος Allium περιλαμβάνει πάνω από 500 είδη μεταξύ των οποίων και το κοινό κρεμμύδι, το σκόρδο και το πράσο.

Το συγκεκριμένο είδος είναι σπάνιο ενδημικό που εμφανίζεται στη Νότια Πελοπόννησο, στα Κύθηρα και ίσως στη Δυτική Κρήτη. Το φυτό βρίσκεται σε καθεστώς προστασίας με το ΠΔ 67/1981. Η γεωγραφική του κατανομή (όπως και άλλων στενοενδημικών) θεωρείται από τους επιστήμονες ένδειξη για παλαιογεωγραφική σύνδεση της Πελοποννήσου των Κυθήρων και της Κρήτης. Το συνάντησα στα δυτικά και νότια του νησιού σε αρκετά μεγάλους πληθυσμούς, ενώ βόρεια και ανατολικά είναι μάλλον σπάνιο.

Η λατινική λέξη allium κατά πάσα πιθανότητα προέρχεται από αρχαίο κελτικό επίθετο all που σημαίνει καυστικός, αψύς, με οξεία οσμή ενώ το επίθετο του είδους γομφρενοειδής προέρχεται από την ελληνική λέξη γομφρένα, που χρησιμοποιούσε ο Πλίνιος για το είδος που σήμερα ονομάζουμε Amaranthus tricolor.

Κενταύρια η αργυρόχρωμη

Centaurea argentea L.

Compositae/Asteraceae

Κύθηρα, Ιούνιος 2011. Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Πολυετής θάμνος ενδημικός της Νότιας Ελλάδας. Αυτοφυής στη Δυτική Κρήτη και Κύθηρα. Ανθίζει από το Μάιο ως τα τέλη Ιουλίου.

Χάρη στο όμορφο ασημόγκριζο χρώμα των φύλλων της καλλιεργείται σαν καλλωπιστικό σε όλο τον κόσμο. Το φυτό σε άγρια μορφή είναι σπάνιο και βρίσκεται σε καθεστώς προστασίας (Προεδρικό Διάταγμα 67/1981).  

Η Καστανιόλα των Κυθήρων

Tulipa goulimyi Sealy&Turrill

Η τουλίπα του Γουλιμή

Liliaceae

Απρίλιος 2011. Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

Η υπέροχη αυτή τουλίπα εντοπίστηκε από τον δικηγόρο και ερασιτέχνη βοτανολόγο Κωνταντίνο Γουλιμή τον Απρίλιο του 1954. Οι J.Robert Sealy και William Turill βοτανολόγοι στους Βασιλικούς Βοτανικούς Κήπους Kew του Λονδίνου, περιέγραψαν επίσημα το φυτό το 1955 από υλικό που συνέλεξαν στα Κύθηρα. Πρόκειται για στενό ενδημικό της περιοχής μας, με κύριους πληθυσμούς στο νησί των Κυθήρων.

Στη συνέχεια αρκετοί βοτανολόγοι ενδιαφέρθηκαν και μελέτησαν το φυτό, καταγράφοντας διάφορες τοποθεσίες εμφάνισης του στα Κύθηρα. (Γιαννίτσαρος 1978,1998, Ιατρού 1986, Αθανασίου 1988, Briggs 1990, Τζαννουδάκης 1991). Διαφέρει από την πολύ συγγενική της τουλίπα του Ορφανίδη κυρίως στο ότι ο βολβός της περιβάλλεται από πυκνό χνουδωτό μανδύα.(Μοιάζει με κάστανο, εξ ου και το όνομα). Θεωρείται πολύ σπάνια και έχει εντοπιστεί εκτός Κυθήρων μόνο σε λίγες περιοχές της Νότιας Πελοποννήσου,όπου σήμερα τείνει να εκλείψει λόγω της υπερσυλλογής, των πυρκαγιών και της υποβάθμισης του βιότοπου και στη δυτική Κρήτη.

Αν σας αρέσει μην τη κόβετε! Φωτογραφήστε την, να σας κρατήσει και περισσότερο!

Σεμπρεβίβα

Helichrysum orientale (L.) Gaertner

Compositae / Asteraceae

Απρίλιος 2005, Κάστρο Χώρας. Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

 Το γένος helichrysum περιλαμβάνει πάνω από 500 είδη με εξάπλωση σε όλο σχεδόν τον κόσμο. Πολλά καλλιεργούνται σαν καλλωπιστικά. Στην Ελλάδα υπάρχουν περίπου δέκα είδη. Ένα από αυτά και η αγαπημένη του Τσιρίγου, σεμπρεβίβα ή σεμπρεβίδα όπως τη λέγαμε παλιότερα, πριν μάθουμε καλά τα ιταλικά. Το κοινό όνομα από το λατινικό semper + vivere= πάντα ζει, αφού το “λουλούδι” της σεμπρεβίβας διατηρεί το χρώμα του για πολλά χρόνια. Βέβαια στην πραγματικότητα τα μικροσκοπικά άνθη της μαραίνονται και πεθαίνουν. Αυτό που διατηρείται είναι τα γυαλιστερά, αχυρώδη κίτρινα φύλλα που περιβάλλουν τα μικροσκοπικά άνθη. Γι αυτό και οι σεμπρεβίβες μαζεύονται πριν ανοίξουν τα βράκτια αυτά και γίνεται ειδική επεξεργασία ώστε τα μπουμπούκια να παραμείνουν λαμπερά κίτρινα για πολύ καιρό. Από τα ελληνικά είδη, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το σπάνιο τοπικό ενδημικό της Αμοργού, ( Helichrysum amorginum) με υπόλευκα άνθη.

Απρίλιος 2011. Αγία Ελέσσα.
Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Η σεμπρεβίβα των Κυθήρων με σχετικά μεγάλα άνθη και έντονο χρυσοκίτρινο χρώμα φυτρώνει σε απόκρημνα μέρη στα νοτιοδυτικά του νησιού και στη Χύτρα. Πιστεύω ότι πρόκειται για το είδος Helichrysum orientale, Ελίχρυσον το ανατολικό. Το μπουμπούκι του φυτού, με κύρια προέλευση τη Χύτρα, όπου κάθε αρχή καλοκαιριού γίνεται οργανωμένη συλλογή από ορισμένους ντόπιους, χρησιμοποιείται από χειροτέχνες του νησιού για κατασκευή αναμνηστικών δώρων και διακοσμητικών.

Το είδος Ηelichrysum stoechas (L.) DC, φυτρώνει σχεδόν παντού στο νησί, όπως εξ άλλου και σε όλη την Ελλάδα, είναι αρκετά μικρότερο και δεν έχει το λαμπερό κίτρινο χρώμα του orientale. Τα τελευταία χρόνια έχει γίνει κάποια προσπάθεια για καλλιέργεια του φυτού. Η καλλιεργημένη σεμπρεβίβα είναι σημαντικά μεγαλύτερη από την άγρια με έντονο κίτρινο χρώμα χωρίς όμως τις χρυσαφιές αποχρώσεις της αυτοφυούς.

Σε ότι αφορά το επιστημονικό όνομα, που, όπως και στα περισσότερα φυτά προέρχεται κατά βάση από τα αρχαία ελληνικά, υπάρχουν διάφορες απόψεις. Κατά μία εκδοχή ( Αθήναιος 15.681), ο Θεμισταγόρας από την Εφεσο αποδίδει την ονομασία του φυτού στη νύμφη Ελιχρύση, που το αγάπησε και το μάζεψε πρώτη. Αλλη πιθανή ετυμολόγηση είναι από το ελίσσω + χρυσός και το επίθετο orientale = ανατολικός , αναφορά στη γεωγραφική εξάπλωση του φυτού στην ανατολική Μεσόγειο και την Τουρκία.

Στεφάνια από ελίχρυσο πρόσφεραν οι Αρχαίοι Έλληνες στους αθάνατους θεούς. Ο Θεόφραστος το ονόμασε “χρυσάνθεμον” και ελειόχρυσο και το εκτιμούσε ιδιαίτερα για την καταπραυντική επίδραση που είχε στο θυμικό του ανθρώπου. Το φυτό αναφέρεται ακόμα στον Θεόκριτο που θαυμάζει το χρυσοκίτρινο χρώμα του, στον Διοσκορίδη και τον Πλίνιο που το θεωρούν από τα καλύτερα αφιερώματα στα αγάλματα των θεών.

Καμπανούλα η βραχόφιλη, των Κυθήρων

Campanula saxatilis subsp.cytherea

Campanulaceae

Tο είδος αυτό της καμπανούλας θεωρείται τοπικό ενδημικό των Κυθήρων και Αντικυθήρων (Rechinger f. &Phitos (Phitos 1965:483).

Κύθηρα, Μάιος 2006. Φωτογραφίες Ιωάννα Παραβάλου.

Πολύ συγγενικό και ίσως όμοιο στα μάτια του μη ειδικού η Campanula saxatilis subsp. saxatilis υπάρχει στη Δυτική Κρήτη. Και τα δύο είδη θεωρούνται εξαιρετικά σπάνια. Το όνομα προέρχεται από το λατινικό saxum= βράχος, saxatilis=που ζει ή αναπτύσσεται ανάμεσα σε βράχους. Πράγματι το είδος αυτό της καμπανούλας θα το βρούμε σε σχισμές βράχων, σε πετρώδη εδάφη ή ακόμα και στους τοίχους παλιών σπιτιών, όπως στις υπέροχες  φωτογραφίες της Ιωάννας.