Μαυρόκρινος, ο βελούδινος αγγελιαφόρος

Iris tuberosa L.

Hermodactylus tuberosus (L.) Mill.

Iridaceae

Ερμοδάκτυλος ο κονδυλόριζος

Κύθηρα, Φεβρουάριος 2012.
Φωτογραφίες, κείμενο: Σταυρούλα Φατσέα

Πολυετές αρωματικό φυτό, ενδημικό της Μεσογείου. Τα όμορφα ωχροκίτρινα πέταλα καταλήγουν σε βαθιές μαβιές ή μαύρες και σπανιότερα σε χρυσοκίτρινες αποχρώσεις. Ανθίζει στα τέλη του χειμώνα σχηματίζοντας αρκετά μεγάλες συστάδες σε χέρσα χωράφια, πετρώδεις τοποθεσίες, στις άκρες των δρόμων.

Το όνομα ερμοδάκτυλος αρχικά δόθηκε στο συγκεκριμένο φυτό από τον βοτανολόγο Mattioli το 1565, ενώ χρησιμοποιείται από τον 6ο αιώνα π.Χ για κάποιο είδος κολχικού (Αλέξανδρος εκ Τράλλεων) που εθεωρείτο εξαιρετικό φάρμακο κατά της αρθρίτιδας.

Στη συνέχεια ο Λινναίος το περιέγραψε σαν Iris tuberosa τον 18ο αιώνα.

Στα τέλη του 18ου αιώνα διαχωρίστηκε από το γένος Iris και ταξινομήθηκε σαν ξεχωριστό γένος. Μετά από μοριακές αναλύσεις όμως, που έγιναν στην Αγγλία (Jordell labs, Kew) τον 20ο αιώνα θεωρείται πιο σωστό να περιγραφεί με το όνομα Iris tuberosa, που είχε δώσει ο Λινναίος. Τελικά το αρχαίο όνομα φαίνεται να υπερισχύει. Η ετυμολόγησή του από το Ερμής + δάκτυλος αναφέρεται στα κονδυλώδη ριζώματα του φυτού που μοιάζουν με δάκτυλα. Οι βοτανολόγοι που επέλεξαν αυτό το όνομα για το φυτό έκαναν ίσως ένα έξυπνο τέχνασμα αφού και ο Ερμής ήταν αγγελιαφόρος των θεών όπως και η Ιρις.

Οι κοινές ονομασίες στα Αγγλικά, widow iris και snake's head iris αναφέρονται η πρώτη στο κάπως πένθιμο χρώμα του widow=χήρα και η δεύτερη στην ομοιότητα των πετάλων με κεφάλι φιδιού.

Στα Κύθηρα σε κάποιες περιοχές το λένε μαυρόκρινο, ενώ σε άλλες περιοχές της Ελλάδας είναι γνωστό σαν “αυτί του λαγού”. 

Κρόκος ο λείος

Crocus laevigatus* Bory & Chaubard

Iridaceae

Κύθηρα, Νοέμβριος 2011. Φωτογραφίες, κείμενα Σταυρούλα Φατσέα

Άλλος ένας υπέροχος κρόκος που συνάντησα σε μεγάλους αριθμούς κυρίως στα Βόρεια και Ανατολικά του νησιού. Ενδημικός της Κεντρικής και Νότιας Ελλάδας. Στα Κύθηρα, ανθίζει λίγο αργότερα από τον Crocus boryi και παραμένει ανθισμένος μέχρι τον Ιανουάριο. Ο χιτώνας του βολβού είναι σκληρός και λείος εξ ου και το χαρακτηριστικό επίθετο του είδους , από τo λατινικό leavo = λειαίνω

Οι πανέμορφες μωβ ραβδώσεις στην πλάτη των εξωτερικών πετάλων του δίνουν ιδιαίτερη εμφάνιση.

*Ως προς την ταξινόμηση, δεν είμαι απόλυτα σίγουρη, αφού συνήθως τα φύλλα του βγαίνουν πριν τα άνθη, ενώ σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις βρήκα πρώτα τα λουλούδια, όπως συμβαίνει στο είδος Crocus cancellatus. Πάντως ο βολβός έχει τον χαρακτηριστικό λείο χιτώνα του είδους.

Λευκός φθινοπωρινός κρόκος

Crocus boryi J.Gay

Iridaceae

Κύθηρα, Νοέμβριος 2011. Φωτογραφίες κείμενο:Σταυρούλα Φατσέα

Το γένος Crocus L. περιλαμβάνει γύρω στα 80 είδη με εξάπλωση σε όλη την Κεντρική και Νότια Ευρώπη και μεγάλο μέρος της Κεντρικής Ασίας. Ανάλογα με το είδος και τις κλιματικές συνθήκες τα είδη του γένους ανθίζουν φθινόπωρο, χειμώνα ή άνοιξη. Πολλά είδη καλλιεργούνται σαν καλλωπιστικά.Το πιο γνωστό ίσως είδος, Crocus sativus, (Saffron Crocus)καλλιεργείται στη Μεσόγειο από την αρχαιότητα ως σήμερα, για παραγωγή του ακριβότερου μπαχαρικού του κόσμου,τη ζαφορά ή σαφράνι. Στο παρελθόν χρησιμοποιήθηκε σαν χρωστικό δίνοντας έντονο κίτρινο ή κόκκινο ανεξίτηλο χρώμα αλλά και για τις φαρμακευτικές του ιδιότητες.

Συχνά γίνεται σύγχιση των κρόκων, με τα κολχικά και τις στερνμπέργκιες που είναι κατ'εξοχήν φθινοπωρινά, ανήκουν σε διαφορετικές οικογένειες και έχουν έξι ανθήρες και όχι τρεις όπως οι κρόκοι. Προσοχή! ενώ οι βολβοί των κρόκων μπορεί να είναι βρώσιμοι τα κολχικά και οι στερνμπέργκιες είναι τοξικά έως δηλητηριώδη. 

Το λατινικό όνομα του γένους προέρχεται από το ελληνικό κρόκος που με τη σειρά του πιθανόν προέρχεται από το εβραικό karkom, αραβικό kurkum, ακκαδικό kurkanu λέξεις που σημαίνουν το έντονο κίτρινο χρώμα. ( Λεξικό Ν.Ελληνικής Γλώσσας, Γ. Μπαμπινιώτη). Το χαρακτηριστικό επίθετο του είδους δόθηκε προς τιμήν του Γάλλου περιηγητή και φυσιοδίφη, βαρώνου J.B. M. Bory de St Vincent (1780-1846).

Τα εύθραυστα πέταλα του κρόκου λίγο ταλαιπωρημένα, αγκαλιά με τα υπέροχα φύλλα κυκλάμινου 

Το συγκεκριμένο είδος ευδοκιμεί σε χαμηλά έως μεσαία υψόμετρα στη Νότια Ελλάδα τα Ιόνια Νησιά και την Κρήτη, ανθίζει από τα τέλη φθινοπώρου και μέχρι τον Ιανουάριο. Στα Κύθηρα το βρήκα σε αφθονία στα 500μ. στα δυτικά του νησιού.

Ρωμυλέα η βολβοκώδιος

Romulea bulbocodium (L.) Seb.et Mauri

Ρωμυλέα η βολβοκώδιος*

Iridaceae

Από τα πιο γνωστά είδη ρωμυλέας,αρκετά κοινό σε όλη τη Μεσόγειο. Με απαλό ή πιο έντονο μωβ χρώμα στην άκρη των πετάλων ή εντελώς λευκή πάντα όμως όμορφο κίτρινο χρώμα στη βάση της στεφάνης. Στα Κύθηρα τη βρήκαμε στα δυτικά, ανθισμένη ήδη από τον Ιανουάριο.

Ιανουάριος - Φεβρουάριος 2011.
Φωτογραφίες Σταυρούλα Φατσέα

*θεωρώ ορθότερο το Ρωμυλέα από το Ρομουλέα όπως συνήθως μεταφράζεται λόγω της ετυμολογίας από το κύριο όνομα Ρωμύλος, όπως αποδίδεται στα Ελληνικά το λατινικό Romulus. Επίσης προτιμώ το βολβοκώδιος και όχι βολβώδης, αφού η λέξη bulbocodium είναι σύνθετη από το ελληνικό βολβός και κώδιο= δέρας προβιά, που αναφέρεται στον τριχωτό βολβό του είδους)

Ρωμυλέα* η λιναρέσιος

Romulea linaresii subsp. greaca  

Iridaceae

Πολύ μικρό ( 5-10 εκ. ύψος) βολβώδες φυτό, ενδημικό της Ελλάδας. Στο γένος ρωμυλέα ανήκουν πάνω από 80 είδη με εξάπλωση στην Ευρώπη τη Μεσόγειο και τη Νότια Αφρική. Βρήκαμε αυτήν τη ρωμυλέα στα βόρεια των Κυθήρων. Το όνομα του γένους προέρχεται από τον Ρωμύλο, μυθικό ιδρυτή της Ρώμης,ενώ το επίθετο του είδους δόθηκε προς τιμήν του Βιντζέντζο Λινάρες,σικελού συγγραφέα και δημοσιογράφου.

* για πολλούς, ρομουλέα   

Εξωτική και περήφανη

Χασμάνθη η Αιθιοπική

Chasmanthe aethiopica L., N.E.Brown

Iridaceae

                              

Καραβάς, Ιανουάριος 2011. Φωτογραφία Σταυρούλα Φατσέα

Το όνομα της σύνθετο από το αρχαίο ελληνικό χάσκω και άνθος.

Το φυτό, που προέρχεται από τη Νότια Αφρική και έχει εγκλιματιστεί στη Μεσόγειο και σε άλλα μέρη του κόσμου, πολλαπλασιάζεται δημιουργώντας όμορφες συστάδες, αν μείνει ανενόχλητο για αρκετά χρόνια. Αντέχει πολύ στην ξηρασία. Στα Κύθηρα το βρίσκουμε σε όλο το νησί ανθισμένο από τα τέλη Δεκεμβρίου ως το Φεβρουάριο. Στον Καραβά τη λένε αγριογλαδιόλα.